ਮਹਲਾ ੧
ਜਿਸੁ ਜਲ ਨਿਧਿ ਕਾਰਣਿ ਤੁਮ ਜਗਿ ਆਏ ਸੋ ਅੰਮ੍ਰਿਤੁ ਗੁਰ ਪਾਹੀ ਜੀਉ ॥ਛੋਡਹੁ ਵੇਸੁ ਭੇਖ ਚਤੁਰਾਈ ਦੁਬਿਧਾ ਇਹੁ ਫਲੁ ਨਾਹੀ ਜੀਉ ॥੧॥ਮਨ ਰੇ ਥਿਰੁ ਰਹੁ ਮਤੁ ਕਤ ਜਾਹੀ ਜੀਉ ॥ਬਾਹਰਿ ਢੂਢਤ ਬਹੁਤੁ ਦੁਖੁ ਪਾਵਹਿ ਘਰਿ ਅੰਮ੍ਰਿਤੁ ਘਟ ਮਾਹੀ ਜੀਉ ॥ ਰਹਾਉ ॥ਅਵਗੁਣ ਛੋਡਿ ਗੁਣਾ ਕਉ ਧਾਵਹੁ ਕਰਿ ਅਵਗੁਣ ਪਛੁਤਾਹੀ ਜੀਉ ॥ਸਰ ਅਪਸਰ ਕੀ ਸਾਰ ਨ ਜਾਣਹਿ ਫਿਰਿ ਫਿਰਿ ਕੀਚ ਬੁਡਾਹੀ ਜੀਉ ॥੨॥ਅੰਤਰਿ ਮੈਲੁ ਲੋਭ ਬਹੁ ਝੂਠੇ ਬਾਹਰਿ ਨਾਵਹੁ ਕਾਹੀ ਜੀਉ ॥ਨਿਰਮਲ ਨਾਮੁ ਜਪਹੁ ਸਦ ਗੁਰਮੁਖਿ ਅੰਤਰ ਕੀ ਗਤਿ ਤਾਹੀ ਜੀਉ ॥੩॥
ਪਰਹਰਿ ਲੋਭੁ ਨਿੰਦਾ ਕੂੜੁ ਤਿਆਗਹੁ ਸਚੁ ਗੁਰ ਬਚਨੀ ਫਲੁ ਪਾਹੀ ਜੀਉ ॥
ਜਿਉ ਭਾਵੈ ਤਿਉ ਰਾਖਹੁ ਹਰਿ ਜੀਉ ਜਨ ਨਾਨਕ ਸਬਦਿ ਸਲਾਹੀ ਜੀਉ ॥੪॥੯॥
ਮਹਲਾ ੧ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਜੀ
ਅੰਗ, 598(੫੯੮)
ਹੇ ਮਨ! ਲੋਭ, ਨਿੰਦਾ ਤੇ ਝੂਠ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਦੇ। ਗੁਰੂ ਦੇ ਬਚਨਾਂ ਤੇ ਤੁਰਿਆਂ ਹੀ ਸਦਾ ਥਿਰ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ ਅੰਮ੍ਰਿਤ-ਫਲ ਮਿਲੇਗਾ।
ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਜੀਵ ਨੂੰ ਉਵੇਂ ਰਖਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਉਸ ਦੀ ਰਜ਼ਾ ਹੋਵੇ। ਦਾਸ ਨਾਨਕ ਸ਼ਬਦ ਵਿਚ ਜੁੜ ਕੇ ਤੇਰੀ ਸਿਫ਼ਤ-ਸਾਲਾਹ ਕਰਦਾ ਹੈ।
31 ਮਈ 1922 :-ਲੰਗਰ ਦੀ ਮਰਯਾਦਾ ਅਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਅਡੋਲ ਸਿਦਕ ।
ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ‘ਗੁਰੂ ਕਾ ਲੰਗਰ’ ਸਿਰਫ਼ ਖਾਣਾ ਖਾਣ ਦੀ ਜਗ੍ਹਾ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਬਲਕਿ ਇਹ ਬਰਾਬਰੀ, ਨਿਮਰਤਾ ਅਤੇ ਸੇਵਾ ਦਾ ਇੱਕ ਮਹਾਨ ਰੂਹਾਨੀ ਸਿਧਾਂਤ ਹੈ।
ਨੀਂਹ ਅਤੇ ਵਿਸਤਾਰ: ਇਸ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਪਹਿਲੇ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ‘ਸੱਚਾ ਸੌਦਾ’ ਕਰਕੇ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਤੀਜੇ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਮਰ ਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ਇਸ ਮਰਯਾਦਾ ਨੂੰ ਇੰਨਾ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਨਿਯਮ ਬਣਾਇਆ—”ਪਹਿਲੇ ਪੰਗਤ, ਪਾਛੇ ਸੰਗਤ”। ਯਾਨੀ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹਰ ਕਿਸੇ ਨੂੰ (ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਕੋਈ ਰਾਜਾ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਰੰਕ) ਇੱਕ ਲਾਈਨ ਵਿੱਚ ਬੈਠ ਕੇ ਲੰਗਰ ਛਕਣਾ ਪੈਂਦਾ ਸੀ।
ਸੇਵਾ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ: ਲੰਗਰ ਲਈ ਰਸਦ ਇਕੱਠੀ ਕਰਨਾ, ਲੱਕੜਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕਰਨਾ, ਜੋੜੇ ਸਾਫ਼ ਕਰਨੇ ਅਤੇ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਭੇਦਭਾਵ ਦੇ ਸੇਵਾ ਕਰਨਾ ਸਿੱਖਾਂ ਲਈ ਗੁਰੂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਵਾਂਗ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਹਕੂਮਤ ਨੇ ਇਸੇ ਸੇਵਾ ‘ਤੇ ਪਾਬੰਦੀ ਲਗਾਈ, ਤਾਂ ਮੋਰਚਾ ਲੱਗਣਾ ਲਾਜ਼ਮੀ ਸੀ।
ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਤੋਂ ੧੩ ਮੀਲ ਦੂਰ ਪਿੰਡ ਘੁੱਕੇਵਾਲੀ ਵਿਖੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਅਤੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਬਣੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ‘ਗੁਰੂ ਕਾ ਬਾਗ਼’ ‘ਤੇ ਇੱਕ ਭ੍ਰਿਸ਼ਟ ਉਦਾਸੀ ਮਹੰਤ ਸੁੰਦਰ ਦਾਸ ਦਾ ਕਬਜ਼ਾ ਸੀ।
SGPC ਦਾ ਕੰਟਰੋਲ: ਅਗਸਤ ੧੯੨੧ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ (SGPC) ਨੇ ਮਹੰਤ ਨਾਲ ਸਮਝੌਤਾ ਕਰਕੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਤਾਂ ਸੰਭਾਲ ਲਿਆ, ਪਰ ਉੱਥੇ ਮੌਜੂਦ ਜ਼ਮੀਨ (ਬਾਗ਼) ‘ਤੇ ਅਜੇ ਵੀ ਝਗੜਾ ਚੱਲ ਰਿਹਾ ਸੀ।
ਲੰਗਰ ਲਈ ਲੱਕੜਾਂ ਵੱਢਣਾ: ੮ ਅਗਸਤ ੧੯੨੨ ਨੂੰ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਲੰਗਰ ਦੀ ਰਸੋਈ ਵਾਸਤੇ ਬਾਲਣ (ਲੱਕੜਾਂ) ਦੀ ਲੋੜ ਪਈ। ਪੰਜ ਸਿੰਘ ਸੇਵਾਦਾਰ ਗੁਰੂ ਦੀ ਜ਼ਮੀਨ (ਬਾਗ਼) ਵਿੱਚੋਂ ਸੁੱਕੇ ਹੋਏ ਕਿੱਕਰ ਦੇ ਦਰਖ਼ਤ ਤੋਂ ਲੱਕੜਾਂ ਵੱਢਣ ਗਏ।
ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰੀਆਂ: ਮਹੰਤ ਸੁੰਦਰ ਦਾਸ ਨੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਸਰਕਾਰ ਕੋਲ ਝੂਠੀ ਸ਼ਿਕਾਇਤ ਕੀਤੀ ਕਿ ਸਿੱਖ ਮੇਰੀ ਨਿੱਜੀ ਜ਼ਮੀਨ ਵਿੱਚੋਂ ਲੱਕੜਾਂ ਚੋਰੀ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਵਧਦੀ ਤਾਕਤ ਤੋਂ ਡਰੀ ਹੋਈ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਹਕੂਮਤ ਨੇ ਤੁਰੰਤ ਉਨ੍ਹਾਂ ਪੰਜਾਂ ਸਿੰਘਾਂ ਨੂੰ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕਰਕੇ ੬-੬ ਮਹੀਨਿਆਂ ਦੀ ਕੈਦ ਸੁਣਾ ਦਿੱਤੀ।
ਸਿੱਖ ਪੰਥ ਨੇ ਲੰਗਰ ਲਈ ਲੱਕੜਾਂ ਵੱਢਣ ਤੋਂ ਰੋਕਣ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਦੀ ਮਰਯਾਦਾ ‘ਤੇ ਸਿੱਧਾ ਹਮਲਾ ਮੰਨਿਆ। SGPC ਨੇ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਕਿ ਲੰਗਰ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਰੁਕੇਗੀ।
ਸ਼੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਭਾਰੀ ਦੀਵਾਨ ਸਜਣ ਲੱਗੇ। ਉੱਥੇ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਹਜ਼ੂਰੀ ਵਿੱਚ ਅਰਦਾਸ ਕਰਕੇ ੧੦੦-੧੦੦ ਸਿੰਘਾਂ ਦੇ ਜੱਥੇ ਗੁਰੂ ਕੇ ਬਾਗ਼ ਵੱਲ ਤੁਰਨ ਲੱਗੇ। ਜੱਥੇ ਦੇ ਤੁਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹਰ ਸਿੱਖ ਨੂੰ ਇਹ ਪ੍ਰਣ ਲੈਣਾ ਪੈਂਦਾ ਸੀ:
“ਅਸੀਂ ਗੁਰੂ ਕੇ ਲੰਗਰ ਦੀ ਮਰਯਾਦਾ ਲਈ ਜਾਵਾਂਗੇ। ਅੰਗਰੇਜ਼ ਸਰਕਾਰ ਸਾਡੇ ‘ਤੇ ਜਿੰਨਾ ਮਰਜ਼ੀ ਜ਼ੁਲਮ ਕਰੇ, ਪਰ ਅਸੀਂ ਨਾ ਤਾਂ ਜਵਾਬ ਵਿੱਚ ਹੱਥ ਚੁੱਕਾਂਗੇ, ਨਾ ਗਾਲ੍ਹ ਕੱਢਾਂਗੇ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਪਿੱਛੇ ਹਟਾਂਗੇ।”
ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੇ ਸਿੰਘਾਂ ਦੇ ਹੌਸਲੇ ਨੂੰ ਕੁਚਲਣ ਲਈ ਇੱਕ ਬੇਰਹਿਮ ਪੁਲਿਸ ਮੁਖੀ ਐੱਸ. ਜੀ. ਐੱਮ. ਬੀ. ਟੀ. (B.T.) ਨੂੰ ਭੇਜਿਆ। ਬੀ. ਟੀ. ਨੇ ਗੁਰੂ ਕੇ ਬਾਗ਼ ਨੂੰ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਸਾਰੇ ਰਸਤਿਆਂ ‘ਤੇ ਨਾਕੇ ਲਗਾ ਦਿੱਤੇ।
ਜਦੋਂ ਸਿੰਘਾਂ ਦੇ ਜੱਥੇ ਸ਼ਾਂਤਮਈ ਢੰਗ ਨਾਲ ਕੀਰਤਨ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਅੱਗੇ ਵਧਦੇ, ਤਾਂ ਪੁਲਿਸ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਘੇਰ ਲੈਂਦੀ ਅਤੇ ਬੀ. ਟੀ. ਦੇ ਹੁਕਮ ‘ਤੇ ਲੋਹੇ ਦੇ ਕੁੰਡਿਆਂ ਵਾਲੀਆਂ ਭਾਰੀ ਲਾਠੀਆਂ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ‘ਤੇ ਟੁੱਟ ਪੈਂਦੀ:
ਸਿੰਘਾਂ ਦੇ ਸਿਰਾਂ ‘ਤੇ ਵਾਰ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ, ਲਹੂ ਦੀਆਂ ਧਾਰਾਵਾਂ ਵਹਿ ਤੁਰਦੀਆਂ, ਪਰ ਕੋਈ ਵੀ ਸਿੰਘ ਆਪਣਾ ਹੱਥ ਅੱਗੇ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕਰਦਾ।
ਉਹ ਲਾਠੀਆਂ ਖਾਂਦੇ ਹੋਏ ਜ਼ਮੀਨ ‘ਤੇ ਬੈਠ ਜਾਂਦੇ ਅਤੇ ਮੁਖ ਤੋਂ “ਵਾਹਿਗੁਰੂ, ਵਾਹਿਗੁਰੂ” ਦਾ ਜਾਪ ਕਰਦੇ ਰਹਿੰਦੇ।
ਜਦੋਂ ਇੱਕ ਸਿੰਘ ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਡਿੱਗਦਾ, ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਚੁੱਕਣ ਲਈ ਸਿੱਖ ਬੀਬੀਆਂ ਅਤੇ ਡਾਕਟਰਾਂ ਦੀਆਂ ਟੁਕੜੀਆਂ ਅੱਗੇ ਆਉਂਦੀਆਂ, ਅਤੇ ਦੂਜਾ ਸਿੰਘ ਉਸ ਦੀ ਥਾਂ ਲੈ ਲੈਂਦਾ। ਇਹ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਦੇਖ ਕੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਸਿਪਾਹੀ ਵੀ ਹੈਰਾਨ ਰਹਿ ਗਏ ਕਿ ਇਹ ਕਿਹੋ ਜਿਹੀ ਕੌਮ ਹੈ ਜੋ ਬਿਨਾਂ ਹੱਥ ਚੁੱਕੇ ਇੰਨਾ ਜ਼ੁਲਮ ਸਹਿ ਰਹੀ ਹੈ।
ਇਸ ਮੋਰਚੇ ਨੇ ਛੇਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ‘ਮੀਰੀ-ਪੀਰੀ’ ਸਿਧਾਂਤ ਨੂੰ ਨਵੀਂ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਦਿੱਤੀ। ਜ਼ਾਲਮ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਡਰ ਕੇ ਨਾ ਭੱਜਣਾ ‘ਮੀਰੀ’ (ਸ਼ਕਤੀ) ਸੀ, ਅਤੇ ਸਰੀਰਕ ਕਸ਼ਟ ਸਹਿੰਦੇ ਹੋਏ ਵੀ ਮਨ ਵਿੱਚ ਗੁੱਸਾ ਨਾ ਲਿਆ ਕੇ ਪ੍ਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਭਾਣੇ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣਾ ‘ਪੀਰੀ’ (ਭਗਤੀ) ਸੀ।
ਇਸ ਅਦੁੱਤੀ ਸਬਰ ਨੂੰ ਦੇਖਣ ਲਈ ਅਮਰੀਕਾ ਦੇ ਪੱਤਰਕਾਰ ਅਤੇ ਈਸਾਈ ਪਾਦਰੀ ਸੀ. ਐੱਫ. ਐਂਡਰੂਜ਼ (C.F. Andrews) ਉੱਥੇ ਪਹੁੰਚੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਹ ਜ਼ੁਲਮ ਅੱਖੀਂ ਦੇਖ ਕੇ ਰੋਂਦੇ ਹੋਏ ਕਿਹਾ ਸੀ:
“ਮੈਂ ਅੱਜ ਆਪਣੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਸੈਂਕੜੇ ਮਸੀਹਾ (ਈਸਾ ਮਸੀਹ) ਸੂਲੀ ‘ਤੇ ਚੜ੍ਹਦੇ ਦੇਖ ਰਿਹਾ ਹਾਂ। ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਚਿਹਰੇ ‘ਤੇ ਪੁਲਿਸ ਦੀਆਂ ਡਾਂਗਾਂ ਖਾ ਕੇ ਵੀ ਕੋਈ ਗੁੱਸਾ ਨਹੀਂ, ਬਲਕਿ ਇੱਕ ਰੂਹਾਨੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਬਰ ਨੇ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਾਮਰਾਜ ਦੇ ਹੰਕਾਰ ਨੂੰ ਹਰਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ।”
ਅਖੀਰ, ਪੂਰੀ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੀ ਬਦਨਾਮੀ ਹੋਣ ਲੱਗੀ। ਹਕੂਮਤ ਸਮਝ ਗਈ ਕਿ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਡਰਾ ਕੇ ਪਿੱਛੇ ਨਹੀਂ ਹਟਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਨਵੰਬਰ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਇੱਕ ਮਹਾਨ ਪਰਉਪਕਾਰੀ ਸਰ ਗੰਗਾ ਰਾਮ ਨੇ ਉਹ ਬਾਗ਼ ਦੀ ਜ਼ਮੀਨ ਮਹੰਤ ਕੋਲੋਂ ਪਟੇ (Rent) ‘ਤੇ ਲੈ ਕੇ ਨਿਸ਼ਕਾਮ ਰੂਪ ਵਿੱਚ SGPC ਨੂੰ ਸੌਂਪ ਦਿੱਤੀ।
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਸਰਕਾਰ ਦਾ ਕਾਨੂੰਨੀ ਬਹਾਨਾ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਗਿਆ। ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਸਾਰੇ ਬੈਰੀਕੇਡ ਹਟਾ ਲਏ, ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕੀਤੇ ਸਾਰੇ ਸਿੰਘ ਰਿਹਾਅ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਅਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਲੰਗਰ ਲਈ ਲੱਕੜਾਂ ਵੱਢਣ ਅਤੇ ਸੇਵਾ ਕਰਨ ਦੀ ਪੂਰੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਮਿਲ ਗਈ।