ਹਰਿ ਗੁਰਮੁਖਿ ਤਿਨੀ ਅਰਾਧਿਆ ਜਿਨ ਕਰਮਿ ਪਰਾਪਤਿ ਹੋਇ ||
ਨਾਨਕ ਹਉ ਬਲਿਹਾਰੀ ਤਿਨ ਕਉ ਜਿਨ ਹਰਿ ਮਨਿ ਵਸਿਆ ਸੋਇ ||
ਮਹਲਾ ੩ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ
ਸਾਰਗ, ੧੨੪੮
ਗੁਰੂ ਅਨੁਸਾਰ ਜੀਵਨ ਜੀਅ ਕੇ ਜਿਨਾ ਮਨੁਖਾ ਨੇ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਮਨ ਵਿਚ ਧਿਆਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਤਾ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਮਿਹਰ ਨਾਲ ਹੀ ਐਸਾ ਹੋਇਆ |
ਮੈ ਉਹਨਾ ਬੰਦਿਆ ਤੋ ਸਦਕੇ ਹਾ ਜਿਨਾ ਦੇ ਮਨ ਵਿਚ ਉਹ ਪ੍ਰਭੂ ਵਸਦਾ ਹੈ |
30 ਮਈ 1922 :- ਗੁਰੂ ਕਾ ਬਾਗ਼ ਮੋਰਚੇ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਸ਼ਾਂਤਮਈ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ।
ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਤੋਂ ਲਗਭਗ ੧੩ ਮੀਲ (੨੧ ਕਿਲੋਮੀਟਰ) ਦੂਰ ਅਜੋਕੇ ਅਜਨਾਲਾ ਤਹਿਸੀਲ ਦੇ ਪਿੰਡ ਘੁੱਕੇਵਾਲੀ ਵਿਖੇ ਦੋ ਇਤਿਹਾਸਕ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਸਨ—ਇੱਕ ਪਹਿਲੇ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਚਰਨ-ਛੋਹ ਪ੍ਰਾਪਤ ਅਤੇ ਦੂਜਾ ਪੰਜਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ।
ਭ੍ਰਿਸ਼ਟ ਮਹੰਤਾਂ ਦਾ ਕਬਜ਼ਾ: ਉਸ ਸਮੇਂ ਬਾਕੀ ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ ਵਾਂਗ ਇੱਥੇ ਵੀ ਇੱਕ ਉਦਾਸੀ ਮਹੰਤ ਸੁੰਦਰ ਦਾਸ ਦਾ ਕਬਜ਼ਾ ਸੀ। ਉਹ ਬਹੁਤ ਹੀ ਮਾੜੇ ਚਰਿੱਤਰ ਦਾ ਇਨਸਾਨ ਸੀ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਘਰ ਦੀ ਜਾਇਦਾਦ ਤੇ ਜ਼ਮੀਨ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਨਿੱਜੀ ਸੰਪਤੀ ਸਮਝਦਾ ਸੀ।
ਕਮੇਟੀ (SGPC) ਦਾ ਗਠਨ: ਜਦੋਂ ੧੯੨੦ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ (SGPC) ਬਣੀ, ਤਾਂ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ ਨੂੰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਭ੍ਰਿਸ਼ਟ ਮਹੰਤਾਂ ਤੋਂ ਆਜ਼ਾਦ ਕਰਵਾਉਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। ਅਗਸਤ ੧੯੨੧ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਸੰਗਤ ਨੇ ਮਹੰਤ ਸੁੰਦਰ ਦਾਸ ਨਾਲ ਗੱਲਬਾਤ ਕਰਕੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਤਾਂ ਆਪਣੇ ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਲੈ ਲਿਆ, ਪਰ ਉੱਥੇ ਲੱਗਿਆ ‘ਬਾਗ਼’ (ਜ਼ਮੀਨ) ਅਜੇ ਵੀ ਕਾਗਜ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਮਹੰਤ ਦੇ ਕੋਲ ਹੀ ਰਿਹਾ।
ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ‘ਗੁਰੂ ਕਾ ਲੰਗਰ’ ਨਿਰੰਤਰ ਚੱਲਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਨੀਂਹ ਤੀਜੇ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਮਰ ਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ਬਹੁਤ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕੀਤੀ ਸੀ।
ਤਤਕਾਲੀਨ ਕਾਰਨ: ੮ ਅਗਸਤ ੧੯੨੨ ਨੂੰ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਲੰਗਰ ਦੀ ਰਸੋਈ ਵਾਸਤੇ ਸੁੱਕੀਆਂ ਲੱਕੜਾਂ ਦੀ ਲੋੜ ਪਈ। ਪੰਜ ਸਿੱਖ ਸੇਵਾਦਾਰ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਦੀ ਜ਼ਮੀਨ (ਬਾਗ਼) ਵਿੱਚੋਂ ਸੁੱਕੇ ਹੋਏ ਕਿੱਕਰ ਦੇ ਦਰਖ਼ਤ ਤੋਂ ਲੱਕੜਾਂ ਵੱਢਣ ਗਏ।
ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੀ ਦਖ਼ਲਅੰਦਾਜ਼ੀ: ਮਹੰਤ ਸੁੰਦਰ ਦਾਸ ਨੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਸਰਕਾਰ ਕੋਲ ਸ਼ਿਕਾਇਤ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਕਿ ਸਿੱਖ ਉਸ ਦੀ ਨਿੱਜੀ ਜ਼ਮੀਨ ਵਿੱਚੋਂ ਚੋਰੀ-ਛਿਪੇ ਲੱਕੜਾਂ ਵੱਢ ਰਹੇ ਹਨ। ਅੰਗਰੇਜ਼ ਸਰਕਾਰ ਤਾਂ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਦਬਾਉਣ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਧਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਦਾ ਮੌਕਾ ਲੱਭ ਰਹੀ ਸੀ। ਪੁਲਿਸ ਨੇ ਤੁਰੰਤ ਕਾਰਵਾਈ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਉਨ੍ਹਾਂ ਪੰਜਾਂ ਸਿੰਘਾਂ ਨੂੰ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕਰ ਲਿਆ ਅਤੇ ੬-੬ ਮਹੀਨਿਆਂ ਦੀ ਕੈਦ ਤੇ ਜੁਰਮਾਨੇ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਸੁਣਾ ਦਿੱਤੀ।
ਸਿੱਖ ਕੌਮ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਘਰ ਦੀ ਮਰਯਾਦਾ ਅਤੇ ਲੰਗਰ ਪ੍ਰਥਾ ‘ਤੇ ਸਿੱਧਾ ਹਮਲਾ ਮੰਨਿਆ। SGPC ਨੇ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ ਕਿ ਗੁਰੂ ਦੇ ਲੰਗਰ ਲਈ ਲੱਕੜਾਂ ਵੱਢਣ ਦਾ ਕਾਰਜ ਜਾਰੀ ਰਹੇਗਾ, ਭਾਵੇਂ ਸਰਕਾਰ ਜਿੰਨੀਆਂ ਮਰਜ਼ੀ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰੀਆਂ ਕਰ ਲਵੇ।
ਸ਼੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ (ਜੋ ਛੇਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ‘ਮੀਰੀ-ਪੀਰੀ’ ਸਿਧਾਂਤ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਹੈ) ਵਿਖੇ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਦੀਵਾਨ ਸਜਣ ਲੱਗੇ। ਉੱਥੇ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਹਜ਼ੂਰੀ ਵਿੱਚ ਅਰਦਾਸ ਕਰਕੇ ੧੦੦-੧੦੦ ਜਾਂ ਸੈਂਕੜੇ ਸਿੰਘਾਂ ਦੇ ਜੱਥੇ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਗੁਰੂ ਕੇ ਬਾਗ਼ ਵੱਲ ਰਵਾਨਾ ਹੋਣ ਲੱਗੇ। ਰਵਾਨਾ ਹੋਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹਰ ਸਿੱਖ ਨੂੰ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਸਨਮੁਖ ਇਹ ਪ੍ਰਣ (ਕਸਮ) ਲੈਣੀ ਪੈਂਦੀ ਸੀ ਕਿ:
“ਉਹ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਹਰ ਜ਼ੁਲਮ ਨੂੰ ਹੱਸ ਕੇ ਸਹਿਣਗੇ, ਪਰ ਨਾ ਤਾਂ ਜਵਾਬ ਵਿੱਚ ਹੱਥ ਚੁੱਕਣਗੇ, ਨਾ ਗਾਲ੍ਹ ਕੱਢਣਗੇ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਪਿੱਛੇ ਹਟਣਗੇ।”
ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਇਸ ਹੌਸਲੇ ਨੂੰ ਤੋੜਨ ਲਈ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਬੇਰਹਿਮ ਪੁਲਿਸ ਅਫ਼ਸਰ ਐੱਸ. ਜੀ. ਐੱਮ. ਬੀ. ਟੀ. (B.T.) ਨੂੰ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ। ਬੀ. ਟੀ. ਨੇ ਗੁਰੂ ਕੇ ਬਾਗ਼ ਨੂੰ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਸਾਰੇ ਰਸਤਿਆਂ (ਜਿਵੇਂ ਰਾਜਾਸਾਂਸੀ ਅਤੇ ਹੋਰ ਪੁਲਾਂ) ‘ਤੇ ਸਖ਼ਤ ਨਾਕੇ ਲਗਾ ਦਿੱਤੇ।
ਜਦੋਂ ਸਿੰਘਾਂ ਦੇ ਜੱਥੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾਕਿਆਂ ਕੋਲ ਪਹੁੰਚਦੇ, ਤਾਂ ਪੁਲਿਸ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਵਧਣ ਤੋਂ ਰੋਕਦੀ। ਜਦੋਂ ਸਿੰਘ ਅੱਗੇ ਵਧਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦੇ, ਤਾਂ ਬੀ. ਟੀ. ਦੇ ਹੁਕਮ ‘ਤੇ ਘੋੜਸਵਾਰ ਪੁਲਿਸ ਅਤੇ ਸਿਪਾਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ‘ਤੇ ਲੋਹੇ ਦੇ ਕੁੰਡਿਆਂ ਵਾਲੀਆਂ ਭਾਰੀ ਲਾਠੀਆਂ (Lathis) ਨਾਲ ਅੰਨ੍ਹੇਵਾਹ ਹਮਲਾ ਕਰਦੇ:
ਸਿੰਘਾਂ ਦੇ ਸਿਰ ਪਾਟ ਜਾਂਦੇ, ਹੱਡੀਆਂ ਟੁੱਟ ਜਾਂਦੀਆਂ, ਪਰ ਉਹ ਜ਼ਮੀਨ ‘ਤੇ ਬੈਠ ਕੇ ਜਾਂ ਖੜ੍ਹੇ ਹੋ ਕੇ ਮੁਖ ਤੋਂ “ਵਾਹਿਗੁਰੂ, ਵਾਹਿਗੁਰੂ” ਦਾ ਜਾਪ ਕਰਦੇ ਰਹਿੰਦੇ।
ਜਦੋਂ ਪੁਲਿਸ ਮਾਰ-ਮਾਰ ਕੇ ਥੱਕ ਜਾਂਦੀ ਅਤੇ ਸਿੰਘ ਲਹੂ-ਲੁਹਾਨ ਹੋ ਕੇ ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋ ਜਾਂਦੇ, ਤਾਂ ਨਜ਼ਦੀਕ ਖੜ੍ਹੀਆਂ ਸਿੱਖ ਬੀਬੀਆਂ ਅਤੇ ਡਾਕਟਰਾਂ ਦੀਆਂ ਟੁਕੜੀਆਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਟਰੈਚਰਾਂ ‘ਤੇ ਚੁੱਕ ਕੇ ਹਸਪਤਾਲ ਪਹੁੰਚਾਉਂਦੀਆਂ।
ਅਗਲੇ ਦਿਨ ਫਿਰ ਨਵਾਂ ਜੱਥਾ ਉਸੇ ਥਾਂ ‘ਤੇ ਅਰਦਾਸ ਕਰਕੇ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦਾ। ਇਹ ਸਿਲਸਿਲਾ ਕਈ ਹਫ਼ਤਿਆਂ ਤੱਕ ਨਿਰੰਤਰ ਚੱਲਦਾ ਰਿਹਾ।
ਇਸ ਸ਼ਾਂਤਮਈ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਨੇ ਛੇਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ‘ਮੀਰੀ-ਪੀਰੀ’ (ਭਗਤੀ ਅਤੇ ਸ਼ਕਤੀ) ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ ਨੂੰ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਇੱਕ ਨਵੇਂ ਅਤੇ ਉੱਚੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ:
ਮੀਰੀ (ਸ਼ਕਤੀ): ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਦਿਖਾਇਆ ਕਿ ਜ਼ਾਲਮ ਹਕੂਮਤ ਦੇ ਡਰ, ਡਾਂਗਾਂ ਅਤੇ ਮੌਤ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਵੀ ਗੋਡੇ ਨਾ ਟੇਕਣਾ, ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਅੱਖਾਂ ਪਾ ਕੇ ਖੜ੍ਹੇ ਰਹਿਣਾ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਦੇ ਹੁਕਮ ਤੋਂ ਪਿੱਛੇ ਨਾ ਹਟਣਾ ਹੀ ਅਸਲ ਸ਼ਕਤੀ (ਮੀਰੀ) ਹੈ।
ਪੀਰੀ (ਭਗਤੀ): ਸਰੀਰ ‘ਤੇ ਅਸਹਿ ਕਸ਼ਟ ਸਹਿੰਦੇ ਹੋਏ ਵੀ ਮਨ ਵਿੱਚ ਗੁੱਸਾ ਜਾਂ ਬਦਲੇ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਨਾ ਲਿਆਉਣਾ, ਅਤੇ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਦੇ ਭਾਣੇ ਨੂੰ ਮਿੱਠਾ ਕਰਕੇ ਮੰਨਦਿਆਂ ‘ਵਾਹਿਗੁਰੂ’ ਦਾ ਜਾਪ ਕਰਨਾ ਹੀ ਅਸਲ ਭਗਤੀ (ਪੀਰੀ) ਹੈ।
ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਇਸ ਅਨੋਖੇ ਸ਼ਾਂਤਮਈ ਸੰਘਰਸ਼ ਦੀ ਗੂੰਜ ਪੂਰੀ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਫੈਲ ਗਈ। ਦੇਸ਼ ਦੇ ਬਹੁਤ ਵੱਦੇ ਨੇਤਾ ਜਿਵੇਂ ਪੰਡਿਤ ਮਦਨ ਮੋਹਨ ਮਾਲਵੀਆ, ਪੰਡਿਤ ਜਵਾਹਰ ਲਾਲ ਨਹਿਰੂ ਅਤੇ ਹਕੀਮ ਅਜਮਲ ਖਾਨ ਇਸ ਨੂੰ ਦੇਖਣ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਪਹੁੰਚੇ।
ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ ਦੇ ਨਜ਼ਦੀਕੀ ਸਾਥੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼-ਅਮਰੀਕਨ ਪੱਤਰਕਾਰ ਪਾਦਰੀ ਸੀ. ਐੱਫ. ਐਂਡਰੂਜ਼ (C.F. Andrews) ਜਦੋਂ ਖ਼ੁਦ ਇਸ ਘਟਨਾ ਦੇ ਗਵਾਹ ਬਣੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਸਿੰਘਾਂ ‘ਤੇ ਹੁੰਦਾ ਜ਼ੁਲਮ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਬਰ ਦੇਖ ਕੇ ਰੋ ਪਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਤੁਰੰਤ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਗਵਰਨਰ ਨੂੰ ਚਿੱਠੀ ਲਿਖੀ ਅਤੇ ਜਨਤਕ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਬਿਆਨ ਦਿੱਤਾ:
“ਮੈਂ ਅੱਜ ਆਪਣੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਸੈਂਕੜੇ ਮਸੀਹਾ (ਈਸਾ ਮਸੀਹ) ਸੂਲੀ ‘ਤੇ ਚੜ੍ਹਦੇ ਦੇਖ ਰਿਹਾ ਹਾਂ। ਅੰਗਰੇਜ਼ ਪੁਲਿਸ ਦੀਆਂ ਲਾਠੀਆਂ ਦੇ ਹਰ ਵਾਰ ਦੇ ਨਾਲ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਚਿਹਰੇ ‘ਤੇ ਕੋਈ ਗੁੱਸਾ ਜਾਂ ਨਫ਼ਰਤ ਨਹੀਂ, ਬਲਕਿ ਇੱਕ ਅਲੌਕਿਕ ਰੂਹਾਨੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਮਾਤਮਾ ਪ੍ਰਤੀ ਪਿਆਰ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਵੀਹਵੀਂ ਸਦੀ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਨੈਤਿਕ ਇਤਿਹਾਸ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਸਬਰ ਨੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੀ ਬੇਰਹਿਮੀ ਨੂੰ ਹਰਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ।”
ਜਦੋਂ ਪੂਰੀ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਹਕੂਮਤ ਦੀ ਥੂ-ਥੂ ਹੋਣ ਲੱਗੀ ਅਤੇ ਲੰਡਨ (ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਪਾਰਲੀਮੈਂਟ) ਵਿੱਚ ਸਵਾਲ ਉੱਠੇ, ਤਾਂ ਸਰਕਾਰ ਬੁਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਘਬਰਾ ਗਈ। ਉਹ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਹੌਸਲੇ ਨੂੰ ਤੋੜਨ ਵਿੱਚ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਕਾਮ ਰਹੀ ਸੀ।
ਅਖੀਰ, ਨਵੰਬਰ ੧੯੨੨ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਇੱਕ ਨਾਮਵਰ ਪਰਉਪਕਾਰੀ ਹਿੰਦੂ ਨੇਤਾ ਸਰ ਗੰਗਾ ਰਾਮ ਨੇ ਇੱਕ ਜੁਗਤ ਲੜਾਈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉਹ ਸਾਰੀ ਬਾਗ਼ ਦੀ ਜ਼ਮੀਨ ਮਹੰਤ ਸੁੰਦਰ ਦਾਸ ਕੋਲੋਂ ਪਟੇ (Rent/ਕਿਰਾਏ) ‘ਤੇ ਲੈ ਲਈ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਕਾਮ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਕਮੇਟੀ (SGPC) ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਾਨੂੰਨੀ ਬਹਾਨਾ ਨਿਕਲ ਗਿਆ। ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਸਾਰੇ ਬੈਰੀਕੇਡ ਹਟਾ ਲਏ, ਸਿੰਘਾਂ ਨੂੰ ਲੱਕੜਾਂ ਵੱਢਣ ਦੀ ਪੂਰੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਮਿਲ ਗਈ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਕੈਦ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਿੰਘਾਂ ਨੂੰ ਰਿਹਾਅ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।