ਬਿਲਾਵਲੁ ਮਹਲਾ ੩ ॥
ਸਾਹਿਬ ਤੇ ਸੇਵਕੁ ਸੇਵ ਸਾਹਿਬ ਤੇ ਕਿਆ ਕੋ ਕਹੈ ਬਹਾਨਾ ॥ਐਸਾ ਇਕੁ ਤੇਰਾ ਖੇਲੁ ਬਨਿਆ ਹੈ ਸਭ ਮਹਿ ਏਕੁ ਸਮਾਨਾ ॥੧॥
ਸਤਿਗੁਰਿ ਪਰਚੈ ਹਰਿ ਨਾਮਿ ਸਮਾਨਾ ||
ਜਿਸੁ ਕਰਮੁ ਹੋਵੈ ਸੋ ਸਤਿਗੁਰੁ ਪਾਏ ਅਨਦਿਨੁ ਲਾਗੈ ਸਹਜ ਧਿਆਨਾ ||॥੧॥ ਰਹਾਉ ॥
ਕਿਆ ਕੋਈ ਤੇਰੀ ਸੇਵਾ ਕਰੇ ਕਿਆ ਕੋ ਕਰੇ ਅਭਿਮਾਨਾ ॥ਜਬ ਅਪੁਨੀ ਜੋਤਿ ਖਿੰਚਹਿ ਤੂ ਸੁਆਮੀ ਤਬ ਕੋਈ ਕਰਉ ਦਿਖਾ ਵਖਿਆਨਾ ॥੨॥ਆਪੇ ਗੁਰੁ ਚੇਲਾ ਹੈ ਆਪੇ ਆਪੇ ਗੁਣੀ ਨਿਧਾਨਾ ॥ਜਿਉ ਆਪਿ ਚਲਾਏ ਤਿਵੈ ਕੋਈ ਚਾਲੈ ਜਿਉ ਹਰਿ ਭਾਵੈ ਭਗਵਾਨਾ ॥੩॥ਕਹਤ ਨਾਨਕੁ ਤੂ ਸਾਚਾ ਸਾਹਿਬੁ ਕਉਣੁ ਜਾਣੈ ਤੇਰੇ ਕਾਮਾਂ ॥ਇਕਨਾ ਘਰ ਮਹਿ ਦੇ ਵਡਿਆਈ ਇਕਿ ਭਰਮਿ ਭਵਹਿ ਅਭਿਮਾਨਾ ॥੪॥੩॥
ਮਹਲਾ ੩ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ
ਬਿਲਾਵਲ, ੭੯੭
ਜੇਹੜਾ ਮਨੁੱਖ ਗੁਰੂ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਸੱਚ ਦੇ ਲੜ ਲੱਗ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਦਾ ਉਸ ਵਿਚ ਲੀਨ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ |
ਗੁਰੂ ਵੀ ਉਸੇ ਨੂੰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਉਤੇ ਕਿਰਪਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਫਿਰ ਹਰ ਵੇਲੇ ਉਸ ਦੀ ਸੁਰਤਿ ਸਹਿਜ ਵਾਲੀ ਅਵਸਥਾ ਵਿਚ ਜੁੜੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ |
30 ਅਗਸਤ 1659: ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਵੱਲੋਂ ਸ਼ਹਿਜ਼ਾਦਾ ਦਾਰਾ ਸ਼ਿਕੋਹ ਦਾ ਕਤਲ
30 ਅਗਸਤ 1659 ਦਾ ਦਿਨ ਭਾਰਤੀ ਇਤਿਹਾਸ ਅਤੇ ਮੁਗਲ ਸਾਮਰਾਜ ਦੇ ਪੰਨਿਆਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਅਤਿਅੰਤ ਖੂਨੀ, ਦੁਖਦਾਈ ਅਤੇ ਨਿਰਣਾਇਕ ਦਿਹਾੜੇ ਵਜੋਂ ਦਰਜ ਹੈ। ਇਸ ਦਿਨ ਮੁਗਲ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਨੇ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਦੀ ਰਾਜਗੱਦੀ ‘ਤੇ ਆਪਣਾ ਨਿਰਵਿਘਨ ਕਬਜ਼ਾ ਪੱਕਾ ਕਰਨ ਲਈ ਆਪਣੇ ਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਭਰਾ, ਉਦਾਰਵਾਦੀ ਸ਼ਹਿਜ਼ਾਦੇ ਦਾਰਾ ਸ਼ਿਕੋਹ ਦਾ ਦਿੱਲੀ ਅੰਦਰ ਬੇਰਹਮੀ ਨਾਲ ਕਤਲ ਕਰਵਾ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਇਹ ਘਟਨਾ ਕੇਵਲ ਇੱਕ ਸ਼ਾਹੀ ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ ਆਪਸੀ ਦੁਸ਼ਮਣੀ ਤੱਕ ਸੀਮਿਤ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਸਗੋਂ ਇਸ ਨੇ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਪੂਰੇ ਭਾਰਤੀ ਉਪਮਹਾਦੀਪ ਦੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ, ਧਾਰਮਿਕ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਭਵਿੱਖ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਦਲ ਕੇ ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ।
ਦਾਰਾ ਸ਼ਿਕੋਹ ਮੁਗਲ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਸ਼ਾਹਜਹਾਂ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਅਤੇ ਅਜ਼ੀਜ਼ ਪੁੱਤਰ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਸ਼ਾਹਜਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣਾ ਜਾਇਜ਼ ਵਾਰਿਸ ਐਲਾਨਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਦਾਰਾ ਸ਼ਿਕੋਹ ਕੇਵਲ ਇੱਕ ਸ਼ਹਿਜ਼ਾਦਾ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਸਗੋਂ ਉਹ ਇੱਕ ਉੱਚ ਕੋਟੀ ਦਾ ਵਿਦਵਾਨ, ਲੇਖਕ ਅਤੇ ਸੂਫੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਦਾ ਪ੍ਰਚਾਰਕ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਧਰਮਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਸਦਭਾਵਨਾ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਲਈ 50 ਤੋਂ ਵੱਧ ਉਪਨਿਸ਼ਦਾਂ ਦਾ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਤੋਂ ਫਾਰਸੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਅਨੁਵਾਦ ਕਰਵਾਇਆ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ‘ਸਿਰ-ਏ-ਅਕਬਰ’ (ਮਹਾਨ ਭੇਦ) ਦਾ ਨਾਂ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਉਸ ਦੀ ਇਸ ਉਦਾਰਵਾਦੀ ਅਤੇ ਧਰਮ-ਨਿਰਪੱਖ ਸੋਚ ਕਾਰਨ ਭਾਰਤ ਦੇ ਆਮ ਲੋਕ, ਪੰਡਿਤ, ਸੂਫੀ ਸੰਤ ਅਤੇ ਹਿੰਦੂ ਰਾਜੇ ਉਸ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਪਸੰਦ ਕਰਦੇ ਸਨ।
ਇਸ ਦੇ ਉਲਟ, ਸ਼ਾਹਜਹਾਂ ਦਾ ਤੀਜਾ ਪੁੱਤਰ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਇੱਕ ਅਤਿਅੰਤ ਚਲਾਕ ਜਰਨੈਲ, ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਕੱਟੜ ਅਤੇ ਸਖ਼ਤ ਇਸਲਾਮੀ ਨੀਤੀਆਂ ਦਾ ਸਮਰਥਕ ਸੀ। 1657 ਈਸਵੀ ਵਿੱਚ ਜਦੋਂ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਸ਼ਾਹਜਹਾਂ ਗੰਭੀਰ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਬੀਮਾਰ ਪੈ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਉਸ ਦੇ ਚਾਰੇ ਪੁੱਤਰਾਂ—ਦਾਰਾ ਸ਼ਿਕੋਹ, ਸ਼ਾਹ ਸ਼ੁਜਾ, ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਅਤੇ ਮੁਰਾਦ ਬਖ਼ਸ਼—ਵਿਚਕਾਰ ਤਖ਼ਤ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਲਈ ਖੂਨੀ ਜੰਗ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਈ। ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਨੇ ਆਪਣੀ ਚਲਾਕੀ ਨਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਮੁਰਾਦ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਦਾਰਾ ਦੀਆਂ ਫ਼ੌਜਾਂ ਨੂੰ ਹਰਾਇਆ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਮੁਰਾਦ ਨੂੰ ਵੀ ਧੋਖੇ ਨਾਲ ਕੈਦ ਕਰ ਲਿਆ।
ਸਾਮੂਗੜ੍ਹ ਦੀ ਨਿਰਣਾਇਕ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਦਾਰਾ ਸ਼ਿਕੋਹ ਦੀ ਭਾਰੀ ਹਾਰ ਹੋਈ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਜਾਨ ਬਚਾਉਣ ਲਈ ਪੰਜਾਬ, ਸਿੰਧ ਅਤੇ ਰਾਜਪੂਤਾਨੇ ਦੇ ਜੰਗਲਾਂ ਵਿੱਚ ਭਟਕਣਾ ਪਿਆ। ਆਖਰਕਾਰ, ਦੇਵਰਾਈ ਦੀ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਵੀ ਹਾਰ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਦਾਦਰ ਦੇ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਵਾਸਘਾਤੀ ਮਲਿਕ ਜੀਵਨ ਨੇ ਦਾਰਾ ਸ਼ਿਕੋਹ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਛੋਟੇ ਪੁੱਤਰ ਸਿਪਿਹਰ ਸ਼ਿਕੋਹ ਨੂੰ ਧੋਖੇ ਨਾਲ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕਰਕੇ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਨੇ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਨੂੰ ਜਨਤਾ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਅਪਮਾਨਿਤ ਕਰਨ ਲਈ ਫਟੇ-ਪੁਰਾਣੇ ਕੱਪੜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮੈਲੇ ਹਾਥੀ ‘ਤੇ ਬਿਠਾ ਕੇ ਦਿੱਲੀ ਦੀਆਂ ਸੜਕਾਂ ‘ਤੇ ਘੁਮਾਇਆ।
ਜਦੋਂ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਨੇ ਦੇਖਿਆ ਕਿ ਦਿੱਲੀ ਦੀ ਆਮ ਜਨਤਾ ਦਾਰਾ ਦੀ ਇਸ ਦੁਰਦਸ਼ਾ ‘ਤੇ ਰੋ ਰਹੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਹੱਕ ਵਿੱਚ ਹਮਦਰਦੀ ਦਿਖਾ ਰਹੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਡਰ ਪੈ ਗਿਆ ਕਿ ਦਾਰਾ ਦਾ ਜਿਊਂਦਾ ਰਹਿਣਾ ਉਸ ਦੇ ਰਾਜ ਲਈ ਖ਼ਤਰਾ ਬਣ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਨੇ ਕਾਜ਼ੀਆਂ ਅਤੇ ਮੁੱਲਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਅਦਾਲਤ ਬੁਲਾਈ ਅਤੇ ਦਾਰਾ ‘ਤੇ ਧਰਮ-ਭ੍ਰਿਸ਼ਟ (ਇਸਲਾਮ ਵਿਰੋਧੀ) ਹੋਣ ਦਾ ਫਤਵਾ ਜਾਰੀ ਕਰਵਾਇਆ। 30 ਅਗਸਤ 1659 ਦੀ ਕਾਲੀ ਰਾਤ ਨੂੰ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਦੇ ਹੁਕਮ ‘ਤੇ ਜੱਲਾਦਾਂ ਨੇ ਕੈਦਖਾਨੇ ਅੰਦਰ ਵੜ ਕੇ ਦਾਰਾ ਸ਼ਿਕੋਹ ਦਾ ਬੇਰਹਮੀ ਨਾਲ ਕਤਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਸੀਸ ਕੱਟ ਕੇ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਕੋਲ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ।
30 ਅਗਸਤ 1659 ਦਾ ਇਹ ਇਤਿਹਾਸਕ ਪ੍ਰਸੰਗ ਭਾਰਤ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਤਬਾਹੀ ਦਾ ਮੋੜ ਸਾਬਤ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਕਤਲ ਨਾਲ ਮੁਗਲ ਸਾਮਰਾਜ ਵਿੱਚ ਉਦਾਰਵਾਦ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਸਾਂਝ ਦਾ ਅੰਤ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਕੱਟੜਪੰਥੀ ਦੌਰ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਹੋਈ। ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਦੀਆਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਖ਼ਤ ਅਤੇ ਅਸਹਿਣਸ਼ੀਲ ਨੀਤੀਆਂ ਕਾਰਨ ਹੀ ਮੁਗਲ ਸਾਮਰਾਜ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਬਗਾਵਤਾਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈਆਂ, ਜਿਸ ਨੇ ਅੱਗੇ ਚੱਲ ਕੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਮੁਗਲ ਸਾਮਰਾਜ ਦੇ ਪਤਨ ਦੀ ਨੀਂਹ ਰੱਖੀ।