ਇਕਿ ਸਤਿਗੁਰ ਕੀ ਸੇਵਾ ਕਰਹਿ ਚਾਕਰੀ ਹਰਿ ਨਾਮੇ ਲਗੈ ਪਿਆਰੁ ||
ਨਾਨਕ ਜਨਮੁ ਸਵਾਰਨਿ ਆਪਣਾ ਕੁਲ ਕਾ ਕਰਨਿ ਉਧਾਰੁ ||
ਮਹਲਾ ੩ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ
ਸਲੋਕ, ੫੫੨
ਕਈ ਮਨੁਖ ਸਤਿਗੁਰ ਦੀ ਦਸੀ ਹੋਈ ਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ ਤੇ ਉਹਨਾ ਦਾ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਨਾਮ ਵਿਚ ਪਿਆਰ ਬਣ ਜਾਦਾ ਹੈ |
ਐਸੇ ਲੋਕ ਆਪਣਾ ਜਨਮ ਸਵਾਰ ਲੈਦੇ ਹਨ ਤੇ ਆਪਣੀ ਕੁਲ ਵੀ ਤਾਰ ਲੈਦੇ ਹਨ |
30 ਅਪ੍ਰੈਲ 1837- ਸਰਦਾਰ ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨਲਵਾ ਦੀ ਜਮਰੌਦ ਦੇ ਕਿਲੇ ਵਿੱਚ ਸ਼ਹੀਦੀ ।
੨੯ ਅਪ੍ਰੈਲ ਤੱਕ ਸਿੱਖ ਫ਼ੌਜਾਂ ਨੇ ਅਫ਼ਗਾਨਾਂ ਨੂੰ ਕਾਫ਼ੀ ਪਿੱਛੇ ਧੱਕ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ੩੦ ਅਪ੍ਰੈਲ ਦੀ ਸਵੇਰ ਨੂੰ ਸਰਦਾਰ ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨਲਵਾ ਨੇ ਦੁਸ਼ਮਣ ਦਾ ਪਿੱਛਾ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। ਉਹ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ ਕਿ ਅਫ਼ਗਾਨਾਂ ਨੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਲਈ ਖ਼ੈਬਰ ਦਰ੍ਹੇ ਦੇ ਪਾਰ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ।
ਜਦੋਂ ਸਰਦਾਰ ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨਲਵਾ ਦੁਸ਼ਮਣ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਜਾ ਰਹੇ ਸਨ, ਤਾਂ ਇੱਕ ਗੁਫਾ ਵਿੱਚ ਛੁਪੇ ਹੋਏ ਦੋ ਅਫ਼ਗਾਨ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ‘ਤੇ ਗੋਲੀਆਂ ਚਲਾਈਆਂ।
ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਹਾਲਤ: ਦੋ ਗੋਲੀਆਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਛਾਤੀ ਅਤੇ ਪੇਟ ਵਿੱਚ ਲੱਗੀਆਂ। ਇੰਨੇ ਭਿਆਨਕ ਜ਼ਖ਼ਮ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਹਿੰਮਤ ਨਹੀਂ ਹਾਰੀ।
ਕਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਵਾਪਸੀ: ਉਹ ਆਪਣੇ ਘੋੜੇ ਦੀ ਲਗਾਮ ਫੜ ਕੇ ਬੜੀ ਬਹਾਦਰੀ ਨਾਲ ਜਮਰੌਦ ਦੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਅੰਦਰ ਪਹੁੰਚੇ ਤਾਂ ਜੋ ਦੁਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਹੋਣ ਦਾ ਪਤਾ ਨਾ ਲੱਗ ਸਕੇ।
ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਅੰਦਰ ਪਹੁੰਚ ਕੇ, ਜਦੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅਹਿਸਾਸ ਹੋਇਆ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਅੰਤਿਮ ਸਮਾਂ ਨੇੜੇ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਭ ਤੋਂ ਭਰੋਸੇਮੰਦ ਸਾਥੀ ਸਰਦਾਰ ਮਹਾਂ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਕੋਲ ਬੁਲਾਇਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅੰਤਿਮ ਇੱਛਾ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸਿਆਣਪ ਭਰੀ ਸੀ :-
ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਨੂੰ ਉਦੋਂ ਤੱਕ ਗੁਪਤ ਰੱਖਿਆ ਜਾਵੇ ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਵੱਲੋਂ ਲਾਹੌਰ ਤੋਂ ਹੋਰ ਫ਼ੌਜੀ ਮਦਦ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦੀ।
ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਡਰ ਸੀ ਕਿ ਜੇਕਰ ਅਫ਼ਗਾਨਾਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਦਾ ਪਤਾ ਲੱਗ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਉਹ ਮੁੜ ਹਮਲਾ ਕਰ ਦੇਣਗੇ।
੩੦ ਅਪ੍ਰੈਲ ੧੮੩੭ ਨੂੰ ਸਰਦਾਰ ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨਲਵਾ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋ ਗਏ। ਰਣਨੀਤੀ ਅਨੁਸਾਰ:
ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਦੇਹ ਨੂੰ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੀ ਕੰਧ ‘ਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਕਿ ਦੂਰੋਂ ਦੇਖਣ ਵਾਲੇ ਅਫ਼ਗਾਨਾਂ ਨੂੰ ਲੱਗੇ ਕਿ ਨਲਵਾ ਜੀ ਅਜੇ ਵੀ ਜਿਉਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਜੰਗ ਦੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ।
ਅਫ਼ਗਾਨ ਫ਼ੌਜ ਕਈ ਦਿਨਾਂ ਤੱਕ ਸਿਰਫ਼ ‘ਨਲਵਾ’ ਦੇ ਨਾਮ ਦੀ ਦਹਿਸ਼ਤ ਕਾਰਨ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਨੇੜੇ ਨਹੀਂ ਆਈ। ਇਹ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀ ਇੱਕ ਅਨੋਖੀ ਘਟਨਾ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਇੱਕ ਜਰਨੈਲ ਨੇ ਆਪਣੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੀ ਜੰਗ ਜਿੱਤੀ।
ਸਰਦਾਰ ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨਲਵਾ ਦੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਨੇ ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਦੀਆਂ ਸਰਹੱਦਾਂ ਨੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਲਈ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਅੱਜ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹਾਨ ਜਰਨੈਲਾਂ ਵਿੱਚ ਗਿਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰਾਂ ਅਨੁਸਾਰ, ਜੇਕਰ ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨਲਵਾ ਨਾ ਹੁੰਦੇ, ਤਾਂ ਸ਼ਾਇਦ ਭਾਰਤ ਦਾ ਨਕਸ਼ਾ ਕੁਝ ਹੋਰ ਹੁੰਦਾ।