ਸਲੋਕ ਮਃ ੩ ॥
ਅਭਿਆਗਤ ਏਹਿ ਨ ਆਖੀਅਨਿ ਜਿਨ ਕੇ ਚਿਤ ਮਹਿ ਭਰਮੁ ॥
ਤਿਸ ਦੈ ਦਿਤੈ ਨਾਨਕਾ ਤੇਹੋ ਜੇਹਾ ਧਰਮੁ ॥
ਅਭੈ ਨਿਰੰਜਨੁ ਪਰਮ ਪਦੁ ਤਾ ਕਾ ਭੂਖਾ ਹੋਇ ॥
ਤਿਸ ਕਾ ਭੋਜਨੁ ਨਾਨਕਾ ਵਿਰਲਾ ਪਾਏ ਕੋਇ ॥ਮਹਲਾ ੩ – ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ
ਰਾਮਕਲੀ ਰਾਗ ਅੰਗ ੯੪੯
ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੇ ਮਨ ਵਿਚ ਭਟਕਣਾ ਹੋਵੇ (ਭਾਵ, ਜੋ ਦਰ ਦਰ ਤੇ ਭਟਕ ਕੇ ਰੋਟੀਆਂ ਆਟਾ ਮੰਗਦੇ ਫਿਰਨ) ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਰੱਬ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਦਾ ਚਾਰਵਾਨ (‘ਅਭਿਆਗਤ’) ਨਹੀਂ ਆਖੀਦਾ; ਅਜੇਹੇ ਬੰਦੇ ਨੂੰ ਦੇਣ ਨਾਲ ਪੁੰਨ ਭੀ ਇਹੋ ਜਿਹਾ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ । ਭਾਵ, ਕੋਈ ਪੁੰਨ-ਕਰਮ ਨਹੀਂ ।
ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਦਰਜਾ ਹੈ ਨਿਰਭਉ ਤੇ ਮਾਇਆ-ਰਹਿਤ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਮਿਲਣਾ । ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਇਸ ‘ਪਰਮ ਪਦ’ ਦਾ ਅਭਿਲਾਖੀ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਲੋੜੀਂਦੀ ਖ਼ੁਰਾਕ ਕੋਈ ਵਿਰਲਾ ਬੰਦਾ ਦੇਂਦਾ ਹੈ !
29 ਜਨਵਰੀ 1846 :-ਅਲੀਵਾਲ, ਜਗਰਾਉਂ ਵਿੱਚ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਜੰਗ
ਅਲੀਵਾਲ ਦੀ ਜੰਗ (29 ਜਨਵਰੀ 1846) ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਅਤੇ ਪਹਿਲੇ ਸਿੱਖ-ਅੰਗਰੇਜ਼ ਯੁੱਧ ਦੀ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਅਤੇ ਲਹੂ-ਵੀਟਵੀਂ ਘਟਨਾ ਹੈ। ਇਹ ਜੰਗ ਲੁਧਿਆਣਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਜਗਰਾਓਂ ਇਲਾਕੇ ਦੇ ਨੇੜੇ ਸਤਲੁਜ ਦਰਿਆ ਦੇ ਕੰਢੇ ਸਥਿਤ ਅਲੀਵਾਲ ਪਿੰਡ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚ ਲੜੀ ਗਈ ਸੀ।
ਇਸ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਫੌਜਾਂ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਸਰਦਾਰ ਰਣਜੋਧ ਸਿੰਘ ਮਜੀਠੀਆ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਮੁੱਖ ਮਕਸਦ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੀ ਸਪਲਾਈ ਲਾਈਨ ਨੂੰ ਕੱਟਣਾ ਅਤੇ ਲੁਧਿਆਣਾ ਦੇ ਇਲਾਕੇ ‘ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰਕੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਪਿੱਛੇ ਧੱਕਣਾ ਸੀ। ਸਿੱਖ ਫੌਜ ਨੇ ਬੜੀ ਬਹਾਦਰੀ ਨਾਲ ਸਤਲੁਜ ਦਰਿਆ ਪਾਰ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਅਲੀਵਾਲ ਦੇ ਨੇੜੇ ਆਪਣੇ ਮੋਰਚੇ ਲਾ ਲਏ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਫੌਜ ਦੀ ਕਮਾਨ ਸਰ ਹੈਰੀ ਸਮਿਥ ਦੇ ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਸੀ।
ਜੰਗ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ 29 ਜਨਵਰੀ ਦੀ ਸਵੇਰ ਨੂੰ ਹੋਈ। ਸਿੱਖ ਫੌਜਾਂ ਕੋਲ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਤੋਪਖਾਨਾ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਵਿੱਚ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦਾ ਭਾਰੀ ਨੁਕਸਾਨ ਕੀਤਾ। ਸਿੱਖ ਪੈਦਲ ਫੌਜ ਅਤੇ ਘੋੜਸਵਾਰਾਂ ਨੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਫੌਜ ਦੇ ਘੇਰੇ ਨੂੰ ਤੋੜਨ ਲਈ ਜਾਨ-ਤੋੜ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ। ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰਾਂ ਨੇ ਵੀ ਮੰਨਿਆ ਹੈ ਕਿ ਸਿੱਖ ਸਿਪਾਹੀ ਬਹੁਤ ਹੀ ਅਨੁਸ਼ਾਸਿਤ ਸਨ ਅਤੇ ਉਹ ਮੌਤ ਤੋਂ ਨਿਡਰ ਹੋ ਕੇ ਲੜ ਰਹੇ ਸਨ।
ਹਾਲਾਂਕਿ, ਇਸ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਉਦੋਂ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋ ਗਈ ਜਦੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਪਣੇ ਹੀ ਕਮਾਂਡਰਾਂ ਦੀ ਰਣਨੀਤੀ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਕਮੀਆਂ ਰਹਿ ਗਈਆਂ। ਸਿੱਖ ਫੌਜਾਂ ਦਾ ਮੋਰਚਾ ਦਰਿਆ ਦੇ ਬਿਲਕੁਲ ਕੰਢੇ ‘ਤੇ ਸੀ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਪਿੱਛੇ ਹਟਣ ਲਈ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਜਗ੍ਹਾ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੇ ਪੂਰੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ, ਤਾਂ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਦਰਿਆ ਵੱਲ ਧੱਕ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸਿੱਖ ਸਿਪਾਹੀ ਦਰਿਆ ਪਾਰ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋ ਗਏ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਕੀਮਤੀ ਤੋਪਾਂ ਦਰਿਆ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਗਈਆਂ ਜਾਂ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੇ ਹੱਥ ਲੱਗ ਗਈਆਂ।
ਇਸ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਫੌਜਾਂ ਨੂੰ ਭਾਰੀ ਨੁਕਸਾਨ ਉਠਾਉਣਾ ਪਿਆ, ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬਹਾਦਰੀ ਦੇ ਕਿੱਸੇ ਅੱਜ ਵੀ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹਨ। ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੇ ਇਸ ਜਿੱਤ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਕਾਮਯਾਬੀ ਮੰਨਿਆ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਜੰਗ ਨੇ ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨੂੰ ਕਾਫੀ ਹੱਦ ਤੱਕ ਸੱਟ ਮਾਰੀ ਸੀ। ਇਸੇ ਜੰਗ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਸਭਰਾਵਾਂ ਦੀ ਫੈਸਲਾਕੁੰਨ ਜੰਗ ਹੋਈ।
ਅੱਜ ਵੀ ਅਲੀਵਾਲ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਮਾਰਕ (ਲਾਟ) ਬਣੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਜੋ ਸਾਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਯੋਧਿਆਂ ਦੀ ਯਾਦ ਦਿਵਾਉਂਦੀ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੇ ਕਬਜ਼ੇ ਤੋਂ ਬਚਾਉਣ ਲਈ ਆਪਣਾ ਖੂਨ ਵਹਾਇਆ ਸੀ।