ਏਹੁ ਸਭੁ ਕਿਛੁ ਆਵਣ ਜਾਣੁ ਹੈ ਜੇਤਾ ਹੈ ਆਕਾਰੁ ||
ਜਿਨਿ ਏਹੁ ਲੇਖਾ ਲਿਖਿਆ ਸੋ ਹੋਆ ਪਰਵਾਣੁ ||
ਨਾਨਕ ਜੇ ਕੋ ਆਪੁ ਗਣਾਇਦਾ ਸੋ ਮੂਰਖੁ ਗਾਵਾਰੁ ||
ਮਹਲਾ ੩ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ
ਗੂਜਰੀ, ੫੨੬
ਜਿਤਨਾ ਇਹ ਜਗਤ ਦਿਸ ਰਿਹਾ ਹੈ ਇਹ ਸਾਰਾ ਆਉਣ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਹੈ ਭਾਵ ਕਦੇ ਇਕੋ ਹਾਲਤ ਵਿਚ ਨਹੀ ਰਹਿਂਦਾ |
ਜਿਸ ਮਨੁਖ ਨੇ ਇਹ ਗਲ ਸਮਝ ਲਈ ਉਹ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਹਜੂਰੀ ਵਿਚ ਕਬੂਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ |
ਪਰ ਜੋ ਹੰਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ ਉਹ ਮੂਰਖ ਹੈ ਉਹ ਗਵਾਰ ਹੈ |
29 ਅਪ੍ਰੈਲ 1897 – ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨਲਵਾ ਦੀ ਆਖਰੀ ਜੰਗ ।
੨੯ ਅਪ੍ਰੈਲ ਦੀ ਸਵੇਰ ਤੱਕ, ਅਫ਼ਗਾਨਿਸਤਾਨ ਦੇ ਅਮੀਰ ਦੋਸਤ ਮੁਹੰਮਦ ਖ਼ਾਨ ਦੀਆਂ ਫ਼ੌਜਾਂ ਨੇ ਜਮਰੌਦ ਦੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਨੂੰ ਚਾਰੇ ਪਾਸਿਓਂ ਘੇਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਅਫ਼ਗਾਨਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਲਗਭਗ ੨੫,੦੦੦ ਤੋਂ ੩੦,੦੦੦ ਸੀ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਸਿੱਖ ਫ਼ੌਜਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਸੀ।
ਨਲਵਾ ਜੀ ਦੀ ਅਗਵਾਈ: ਸਰਦਾਰ ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨਲਵਾ, ਜੋ ਕਿ ਬਹੁਤ ਤੇਜ਼ ਬੁਖਾਰ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਸਨ, ਨੇ ੨੮ ਅਪ੍ਰੈਲ ਨੂੰ ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਕਮਾਂਡ ਸੰਭਾਲ ਲਈ ਸੀ।
ਮਨੋਵਿਗਿਆਨਕ ਜਿੱਤ: ੨੯ ਅਪ੍ਰੈਲ ਨੂੰ ਜਦੋਂ ਨਲਵਾ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਿੰਘਾਂ ਨੂੰ ਜੈਕਾਰਿਆਂ ਨਾਲ ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚ ਉਤਾਰਿਆ, ਤਾਂ ਅਫ਼ਗਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਅਫ਼ਵਾਹ ਫੈਲ ਗਈ ਕਿ ਨਲਵਾ ਜੀ ਕੋਈ ਇਨਸਾਨ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ‘ਅਜ਼ਰਾਈਲ’ (ਮੌਤ ਦਾ ਫਰਿਸ਼ਤਾ) ਹਨ।
ਇਸ ਦਿਨ ਜੰਗ ਇੰਨੀ ਤੇਜ਼ ਸੀ ਕਿ ਤਲਵਾਰਾਂ ਦੀ ਖੜਕਾਹਟ ਮੀਲਾਂ ਦੂਰ ਤੱਕ ਸੁਣਾਈ ਦੇ ਰਹੀ ਸੀ।
ਤੋਪਖਾਨੇ ਦਾ ਹਮਲਾ: ਸਰਦਾਰ ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨਲਵਾ ਨੇ ਰਣਨੀਤੀ ਬਣਾਈ ਕਿ ਦੁਸ਼ਮਣ ਦੇ ਤੋਪਖਾਨੇ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਤਬਾਹ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ। ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਬੜੀ ਦਲੇਰੀ ਨਾਲ ਅਫ਼ਗਾਨਾਂ ਦੇ ਤੋਪਖਾਨੇ ‘ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ।
ਦੁਸ਼ਮਣ ਦਾ ਪਿੱਛੇ ਹਟਣਾ: ਨਲਵਾ ਜੀ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਫ਼ੌਜਾਂ ਨੇ ਅਫ਼ਗਾਨਾਂ ਨੂੰ ਖ਼ੈਬਰ ਦਰ੍ਹੇ ਦੇ ਅੰਦਰ ਵੱਲ ਧੱਕ ਦਿੱਤਾ। ੨੯ ਅਪ੍ਰੈਲ ਦੀ ਸ਼ਾਮ ਤੱਕ, ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਪਲੜਾ ਬਹੁਤ ਭਾਰੀ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਸੀ। ਇਹ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਉਤਸ਼ਾਹਜਨਕ ਜਿੱਤ ਵੱਲ ਵਧਦਾ ਕਦਮ ਸੀ।
੨੯ ਅਪ੍ਰੈਲ ਦੀ ਰਾਤ ਸਰਦਾਰ ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨਲਵਾ ਦੇ ਜੀਵਨ ਦੀ ਆਖਰੀ ਰਾਤ ਸੀ।
ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਇਸ ਰਾਤ ਆਪਣੇ ਸਾਰੇ ਜਰਨੈਲਾਂ ਅਤੇ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਨੂੰ ਇਕੱਠਾ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਹੌਸਲਾ ਦਿੱਤਾ।
ਭਾਵੇਂ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਸਰੀਰ ਬਿਮਾਰੀ ਨਾਲ ਕਮਜ਼ੋਰ ਸੀ, ਪਰ ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਦੇਸ਼-ਕੌਮ ਲਈ ਜਜ਼ਬਾ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਬਲ ਸੀ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਕਿ ਭਾਵੇਂ ਕੁਝ ਵੀ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਜਮਰੌਦ ਦਾ ਕਿਲ੍ਹਾ ਅਤੇ ਪਿਸ਼ਾਵਰ ਦਾ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਦੁਸ਼ਮਣ ਲਈ ਨਹੀਂ ਖੁੱਲ੍ਹਣਾ ਚਾਹੀਦਾ।
ਭਾਵੇਂ ਅਗਲੇ ਦਿਨ (੩੦ ਅਪ੍ਰੈਲ) ਨਲਵਾ ਜੀ ਨੂੰ ਜੰਗ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚ ਗੋਲੀ ਲੱਗ ਗਈ ਅਤੇ ਉਹ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋ ਗਏ, ਪਰ ੨੯ ਅਪ੍ਰੈਲ ਤੱਕ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਅਫ਼ਗਾਨਾਂ ਦੇ ਦਿਲਾਂ ਵਿੱਚ ਅਜਿਹਾ ਡਰ ਪੈਦਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਕਈ ਦਹਾਕਿਆਂ ਤੱਕ ਮੁੜ ਭਾਰਤ ਵੱਲ ਅੱਖ ਚੁੱਕ ਕੇ ਨਹੀਂ ਦੇਖ ਸਕੇ।