ਪਉੜੀ ॥
ਹਰਿ ਆਪਣੀ ਭਗਤਿ ਕਰਾਇ ਵਡਿਆਈ ਵੇਖਾਲੀਅਨੁ ॥ਆਪਣੀ ਆਪਿ ਕਰੇ ਪਰਤੀਤਿ ਆਪੇ ਸੇਵ ਘਾਲੀਅਨੁ ॥ਹਰਿ ਭਗਤਾ ਨੋ ਦੇਇ ਅਨੰਦੁ ਥਿਰੁ ਘਰੀ ਬਹਾਲਿਅਨੁ ॥
ਪਾਪੀਆ ਨੋ ਨ ਦੇਈ ਥਿਰੁ ਰਹਣਿ ਚੁਣਿ ਨਰਕ ਘੋਰਿ ਚਾਲਿਅਨੁ ॥ਹਰਿ ਭਗਤਾ ਨੋ ਦੇਇ ਪਿਆਰੁ ਕਰਿ ਅੰਗੁ ਨਿਸਤਾਰਿਅਨੁ ॥੧੯॥
ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ, ਅੰਗ: ੯੦
ਪਰਮਾਤਮਾ (ਭਗਤਾਂ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿਚ) ਆਪਣਾ ਭਰੋਸਾ ਆਪ ਕਰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਤੋਂ ਆਪ ਹੀ ਸੇਵਾ ਉਸ ਨੇ ਕਰਾਈ ਹੈ।
ਭਗਤਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਭਜਨ ਦਾ ਅਨੰਦ ਵੀ ਆਪ ਹੀ ਬਖ਼ਸ਼ਦਾ ਹੈ (ਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ) ਹਿਰਦੇ ਵਿਚ ਅਡੋਲ ਟਿਕਾ ਰੱਖਿਆ ਹੈ।
28 ਮਈ 1922 :-ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ‘ਮੀਰੀ-ਪੀਰੀ’ ਸਿਧਾਂਤ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧ।
ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਸ਼ਬਦ ਫ਼ਾਰਸੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚੋਂ ਲਏ ਗਏ ਹਨ, ਜੋ ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵਨ ਦੇ ਦੋ ਸਭ ਤੋਂ ਅਹਿਮ ਪਹਿਲੂਆਂ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ:
ਪੀਰੀ : ਇਹ ਸ਼ਬਦ ‘ਪੀਰ’ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ—ਰੂਹਾਨੀਅਤ, ਭਗਤੀ, ਧਰਮ, ਆਤਮਿਕ ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਸੰਤ-ਸਰੂਪ। ਇਹ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰਮਾਤਮਾ ਨਾਲ ਜੁੜਨ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ।
ਮੀਰੀ : ਇਹ ਸ਼ਬਦ ‘ਮੀਰ’ (ਅਮੀਰ/ਬਾਦਸ਼ਾਹ) ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ—ਸੰਸਾਰਿਕ ਰਾਜ-ਭਾਗ, ਸਿਆਸੀ ਸ਼ਕਤੀ, ਪ੍ਰਭੂਸੱਤਾ, ਅਣਖ ਅਤੇ ਸਿਪਾਹੀ-ਸਰੂਪ। ਇਹ ਜ਼ੁਲਮ ਦੇ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਖੜ੍ਹੇ ਹੋਣ ਅਤੇ ਨਿਆਂਪੂਰਨ ਸਮਾਜ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ।
ਪਹਿਲੇ ਚਾਰ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ (ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਤੋਂ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਤੱਕ) ਦੇ ਸਮੇਂ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦਾ ਪ੍ਰਚਾਰ ਬਹੁਤ ਸ਼ਾਂਤਮਈ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਹੋਇਆ। ਸੰਗਤ, ਲੰਗਰ ਅਤੇ ਨਾਮ-ਸਿਮਰਨ ਰਾਹੀਂ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚੋਂ ਬੁਰਾਈਆਂ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕੀਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ।
ਪਰ ਜਦੋਂ ਪੰਜਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਸ਼ਾਂਤੀ ਅਤੇ ਅਹਿੰਸਾ ਦੇ ਮਾਰਗ ‘ਤੇ ਚੱਲਦਿਆਂ ਮਈ ੧ବ੦੬ ਵਿੱਚ ਲਾਹੌਰ ਵਿਖੇ ਅਸਹਿ ਤਸੀਹੇ ਸਹਾਰ ਕੇ ਮਹਾਨ ਸ਼ਹਾਦਤ ਦਿੱਤੀ, ਤਾਂ ਹਾਲਾਤ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਦਲ ਗਏ। ਮੁਗ਼ਲ ਹਕੂਮਤ (ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਜਹਾਂਗੀਰ) ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਨੂੰ ਜੜ੍ਹੋਂ ਖ਼ਤਮ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਸੀ।
ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਸ਼ਹੀਦੀ ਪਾਉਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਆਪਣੇ ੧੧ ਸਾਲ ਦੇ ਸਪੁੱਤਰ (ਗੁਰੂ) ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੂੰ ਸੰਦੇਸ਼ ਭੇਜਿਆ ਸੀ ਕਿ: “ਹੁਣ ਸਮਾਂ ਬਦਲ ਗਿਆ ਹੈ। ਹੁਣ ਅੱਗੇ ਤੋਂ ਗੁਰਗੱਦੀ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਸ਼ਸਤਰ ਵੀ ਧਾਰਨ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਅਤੇ ਫ਼ੌਜ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ, ਕਿਉਂਕਿ ਜ਼ਾਲਮ ਹਕੂਮਤ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਸ਼ਾਂਤੀ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਝੁਕਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ।”
੧੬੦੬ ਵਿੱਚ ਜਦੋਂ ਸ਼੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੂੰ ਗੁਰਗੱਦੀ ਸੌਂਪਣ ਦੀ ਰਸਮ ਚੱਲ ਰਹੀ ਸੀ, ਤਾਂ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਬੇਮਿਸਾਲ ਕੌਤਕ ਵਾਪਰਿਆ।
ਪੁਰਾਤਨ ਰੀਤ ਦਾ ਤਿਆਗ: ਪਹਿਲੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਵੇਲੇ ਗੁਰਗੱਦੀ ਦੀ ਰਸਮ ਸਮੇਂ ‘ਸੇਲ੍ਹੀ-ਟੋਪੀ’ (ਸੂਫ਼ੀ ਸੰਤਾਂ ਵਾਲੀ ਮਾਲ਼ਾ) ਭੇਟ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਪਰ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੇ ਉਹ ਸੇਲ੍ਹੀ-ਟੋਪੀ ਤੋਸ਼ੇਖਾਨੇ ਵਿੱਚ ਰੱਖਵਾ ਦਿੱਤੀ।
ਬਾਬਾ ਬੁੱਢਾ ਜੀ ਦੁਆਰਾ ਤਲਵਾਰਾਂ ਪਹਿਨਾਉਣੀਆਂ: ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਬਿਰਧ ਸਤਿਕਾਰਯੋਗ ਸਿੱਖ ਬਾਬਾ ਬੁੱਢਾ ਜੀ ਨੂੰ ਤਲਵਾਰ ਲਿਆਉਣ ਲਈ ਕਿਹਾ। ਬਾਬਾ ਬੁੱਢਾ ਜੀ ਨੇ ਜਦੋਂ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਤਲਵਾਰ ਪਹਿਨਾਈ, ਤਾਂ ਉਹ ਅਣਜਾਣੇ ਵਿੱਚ ਸੱਜੇ ਦੀ ਬਜਾਏ ਖੱਬੇ ਪਾਸੇ (ਜਾਂ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ) ਪਹਿਨਾਈ ਗਈ। ਜਦੋਂ ਬਾਬਾ ਜੀ ਉਸ ਨੂੰ ਠੀਕ ਕਰਨ ਲੱਗੇ, ਤਾਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਮੁਸਕਰਾ ਕੇ ਕਿਹਾ, “ਬਾਬਾ ਜੀ, ਇਸ ਨੂੰ ਇਵੇਂ ਹੀ ਰਹਿਣ ਦਿਓ, ਤੁਸੀਂ ਦੂਜੀ ਤਰਫ਼ ਇੱਕ ਹੋਰ ਤਲਵਾਰ ਲੈ ਕੇ ਆਓ।”
ਦੋ ਤਲਵਾਰਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ: ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੀ ਕਮਰ ਨਾਲ ਦੋ ਤਲਵਾਰਾਂ ਸਜਾਈਆਂ:
ਖੱਬੇ ਪਾਸੇ ਦੀ ਤਲਵਾਰ ‘ਪੀਰੀ’ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਕ ਸੀ — ਜੋ ਰੂਹਾਨੀਅਤ, ਨਾਮ-ਸਿਮਰਨ ਅਤੇ ਧਰਮ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਸੀ।
ਸੱਜੇ ਪਾਸੇ ਦੀ ਤਲਵਾਰ ‘ਮੀਰੀ’ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਕ ਸੀ — ਜੋ ਸੰਸਾਰਿਕ ਸ਼ਕਤੀ, ਰਾਜਸੀ ਅਣਖ ਅਤੇ ਜ਼ੁਲਮ ਦੇ ਨਾਸ ਲਈ ਸੀ।
ਮੀਰੀ-ਪੀਰੀ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ ਨੂੰ ਸੰਸਥਾਗਤ ਰੂਪ ਦੇਣ ਲਈ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਬਿਲਕੁਲ ਸਾਹਮਣੇ ਸ਼੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ (ਅਕਾਲ ਬੁੰਗਾ) ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਵਾਇਆ।
ਮੁਗ਼ਲ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਦੇ ਹੁਕਮ ਮੁਤਾਬਕ ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਤਖ਼ਤ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਕੋਈ ਵੀ ਹੋਰ ਇਨਸਾਨ ੩ ਫੁੱਟ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਤਖ਼ਤ (Platform) ਨਹੀਂ ਬਣਾ ਸਕਦਾ ਸੀ। ਪਰ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਮੁਗ਼ਲ ਹਕੂਮਤ ਨੂੰ ਸਿੱਧੀ ਚੁਣੌਤੀ ਦਿੰਦੇ ਹੋਏ ੧੨ ਫੁੱਟ ਉੱਚਾ ਤਖ਼ਤ ਤਿਆਰ ਕਰਵਾਇਆ।
ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ‘ਪੀਰੀ’ (ਰੂਹਾਨੀਅਤ, ਕੀਰਤਨ, ਭਗਤੀ) ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਰਿਹਾ, ਜਿੱਥੇ ਕੋਈ ਹਥਿਆਰ ਲੈ ਕੇ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ ਸੀ। ਜਦਕਿ ਸ਼੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ ‘ਮੀਰੀ’ (ਸਿਆਸਤ, ਨਿਆਂ, ਫ਼ੌਜੀ ਫੈਸਲੇ) ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਬਣਿਆ, ਜਿੱਥੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਰਾਜਿਆਂ ਵਾਂਗ ਕਲਗੀ ਸਜਾ ਕੇ ਬੈਠਦੇ, ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਝਗੜਿਆਂ ਦੇ ਫੈਸਲੇ ਕਰਦੇ ਅਤੇ ਫ਼ੌਜੀ ਰਣਨੀਤੀਆਂ ਬਣਾਉਂਦੇ।
ਮੀਰੀ-ਪੀਰੀ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਰਹਿਣ-ਸਹਿਣ ਅਤੇ ਸੋਚ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਦਲ ਦਿੱਤਾ:
ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ੫੨ ਅੰਗ-ਰੱਖਿਅਕਾਂ (Bodyguards) ਦੀ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਟੁਕੜੀ ਰੱਖੀ ਅਤੇ ਦੇਸ਼ ਭਰ ਵਿੱਚੋਂ ਸੂਰਮੇ ਯੋਧਿਆਂ ਨੂੰ ਬੁਲਾ ਕੇ ਸਿੱਖ ਫ਼ੌਜ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀ।
ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਸੰਗਤਾਂ ਨੂੰ ਹੁਕਮਨਾਮੇ ਭੇਜੇ ਕਿ ਹੁਣ ਅੱਗੇ ਤੋਂ ਲੰਗਰ ਜਾਂ ਪੈਸੇ ਦੇ ਚੜ੍ਹਾਵੇ ਦੀ ਬਜਾਏ ਵਧੀਆ ਨਸਲ ਦੇ ਘੋੜੇ ਅਤੇ ਸ਼ਸਤਰ (ਹਥਿਆਰ) ਗੁਰੂ ਦਰਬਾਰ ਵਿੱਚ ਭੇਟ ਕੀਤੇ ਜਾਣ।
ਸਿੱਖਾਂ ਅੰਦਰ ਜੋਸ਼ ਅਤੇ ਵੀਰ-ਰਸ ਭਰਨ ਲਈ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਭਾਈ ਅਬਦੁੱਲਾ ਅਤੇ ਭਾਈ ਨੱਥਾ ਵਰਗੇ ਢਾਡੀਆਂ ਕੋਲੋਂ ਸੂਰਬੀਰਾਂ ਦੀਆਂ ਵਾਰਾਂ ਗਵਾਈਆਂ ਜਾਣ ਲੱਗੀਆਂ।
ਇਸੇ ਸਿਧਾਂਤ ਦੇ ਸਿੱਟੇ ਵਜੋਂ, ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿੱਚ ਮੁਗ਼ਲ ਫ਼ੌਜਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਚਾਰ ਵੱਡੀਆਂ ਜੰਗਾਂ (ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ, ਹਰਗੋਬਿੰਦਪੁਰ, ਗੁਰੂਸਰ ਅਤੇ ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਦੀ ਜੰਗ) ਲੜੀਆਂ ਅਤੇ ਚਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਜਿੱਤ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ।
ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦਾ ਇਹ ਮੀਰੀ-ਪੀਰੀ ਦਾ ਸਿਧਾਂਤ ਅੱਗੇ ਚੱਲ ਕੇ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀ ਹਰ ਲੜਾਈ ਅਤੇ ਮੋਰਚੇ ਦੀ ਰੂਹ ਬਣਿਆ।
ਜਦੋਂ 1922 ਵਿੱਚ ਸਿੰਘਾਂ ਨੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੇ ਜ਼ੁਲਮ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਮੋਰਚਾ ਲਗਾਇਆ, ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਸੇ ਮੀਰੀ-ਪੀਰੀ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ ਦਾ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ।
ਸਿੰਘ ਸ਼੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ (ਮੀਰੀ ਦੇ ਕੇਂਦਰ) ਵਿਖੇ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ, ਪਰ ਉੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸ਼ਾਂਤਮਈ ਰਹਿ ਕੇ ਨਾਮ-ਸਿਮਰਨ (ਪੀਰੀ/ਭਗਤੀ) ਦਾ ਪ੍ਰਣ ਲਿਆ। ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੀਆਂ ਲਾਠੀਆਂ ਖਾ ਕੇ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਹੱਥ ਨਹੀਂ ਚੁੱਕਿਆ (ਭਗਤੀ ਦੀ ਸਿਖਰ), ਪਰ ਉਹ ਪਿੱਛੇ ਵੀ ਨਹੀਂ ਹਟੇ (ਅਣਖ/ਮੀਰੀ ਦੀ ਸਿਖਰ)। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੀਰੀ-ਪੀਰੀ ਦੇ ਸੁਮੇਲ ਨੇ ੨੮ ਮਈ ੧੯੨੨ ਦੇ ਮੋਰਚੇ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਵ ਪੱਧਰ ‘ਤੇ ਜਿੱਤ ਦਵਾਈ।
ਦਸਮ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ੧੬੯੯ ਵਿੱਚ ‘ਸੰਤ-ਸਿਪਾਹੀ’ ਦਾ ਜੋ ਸਰੂਪ ਖ਼ਾਲਸਾ ਪੰਥ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤਾ, ਉਹ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਮੀਰੀ-ਪੀਰੀ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ ਦਾ ਹੀ ਮੁਕੰਮਲ ਰੂਪ ਸੀ।