ਸਲੋਕ ॥
ਅਨਿਕ ਭੇਖ ਅਰੁ ਙਿਆਨ ਧਿਆਨ ਮਨਹਠਿ ਮਿਲਿਅਉ ਨ ਕੋਇ ॥
ਕਹੁ ਨਾਨਕ ਕਿਰਪਾ ਭਈ ਭਗਤੁ ਙਿਆਨੀ ਸੋਇ ॥
ਮਹਲਾ ੫ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਸਾਹਿਬ ਜੀ
ਸਲੋਕ ੨੫੧
ਅਨੇਕਾਂ ਧਾਰਮਿਕ ਭੇਖ ਕੀਤਿਆਂ, ਧਰਮ-ਚਰਚਾ ਕਰਨ ਨਾਲ, ਮਨ ਦੇ ਹਠ ਨਾਲ ਸਮਾਧੀਆਂ ਲਾਇਆਂ ਕੋਈ ਮਨੁੱਖ ਰੱਬ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਮਿਲ ਸਕਦਾ।
ਜਿਸ ਤੇ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਮਿਹਰ ਹੋਵੇ, ਉਹੀ ਭਗਤ ਬਣ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਨਾਲ ਡੂੰਘੀ ਸਾਂਝ ਪਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ॥੧॥
28 ਜੂਨ 1839 :- ਸਰਕਾਰ-ਏ-ਖ਼ਾਲਸਾ ਵਿੱਚ ਸੋਗ ਦੀ ਲਹਿਰ ਅਤੇ ਅੰਤਿਮ ਯਾਤਰਾ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ।
੨੮ ਜੂਨ ਦੀ ਸਵੇਰ ਜਿਵੇਂ ਹੀ ਮਹਾਰਾਜਾ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਚੜ੍ਹਾਈ ਕਰ ਜਾਣ ਦੀ ਅਧਿਕਾਰਤ ਖ਼ਬਰ ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਸ਼ਾਹੀ ਕਿਲ੍ਹੇ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਆਈ, ਪੂਰੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਚੀਖ-ਚਿਹਾਰਾ ਮਚ ਗਿਆ।
ਸਾਂਝਾ ਦਰਦ: ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦਾ ਰਾਜ ਸਹੀ ਮਾਇਨਿਆਂ ਵਿੱਚ ਧਰਮ-ਨਿਰਪੱਖ ਸੀ। ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਲਾਹੌਰ ਦੀਆਂ ਸੜਕਾਂ ‘ਤੇ ਸਿੱਖ, ਹਿੰਦੂ ਅਤੇ ਮੁਸਲਮਾਨ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਦੇ ਗਲ ਲੱਗ ਕੇ ਰੋ ਰਹੇ ਸਨ।
ਧਾਰਮਿਕ ਅਰਦਾਸਾਂ: ਇਸ ਦਿਨ ਲਾਹੌਰ ਦੀਆਂ ਮਸਜਿਦਾਂ ਵਿੱਚ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਵੱਲੋਂ ਆਪਣੇ ‘ਮੁਨਸਿਫ਼ ਬਾਦਸ਼ਾਹ’ ਦੀ ਰੂਹ ਲਈ ਦੁਆਵਾਂ ਪੜ੍ਹੀਆਂ ਗਈਆਂ, ਹਿੰਦੂਆਂ ਨੇ ਮੰਦਰਾਂ ਵਿੱਚ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਦੇ ਭਾਣੇ ਨੂੰ ਮੰਨਣ ਲਈ ਕੀਰਤਨ ਅਤੇ ਅਰਦਾਸਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਵਾਹ ਚੱਲੇ।
ਬਾਜ਼ਾਰ ਬੰਦ: ਪੂਰੇ ਲਾਹੌਰ ਅਤੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਦੇ ਇਲਾਕਿਆਂ ਦੇ ਸਾਰੇ ਕਾਰੋਬਾਰ ਅਤੇ ਬਾਜ਼ਾਰ ਸੋਗ ਵਜੋਂ ਮੁਕੰਮਲ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਬੰਦ ਹੋ ਗਏ।
ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਅੰਦਰ, ੨੮ ਜੂਨ ਦੀ ਸਵੇਰ ਨੂੰ ਮਹਾਰਾਜਾ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਮ੍ਰਿਤਕ ਦੇਹ ਨੂੰ ਅੰਤਿਮ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਵਾਇਆ ਗਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਹੀ ਖ਼ਾਲਸਾਈ ਪੋਸ਼ਾਕ ਪਹਿਨਾਈ ਗਈ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਾਰੇ ਸ਼ਸਤਰ (ਤਲਵਾਰ, ਢਾਲ, ਤੀਰ-ਕਮਾਨ) ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਰੱਖੇ ਗਏ।
ਚੰਦਨ ਦਾ ਬਿਬਾਣ: ਸ਼ੇਰ-ਏ-ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਆਖਰੀ ਸਵਾਰੀ ਲਈ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਆਲੀਸ਼ਾਨ ‘ਬਿਬਾਣ’ (ਅਰਥੀ) ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਇਹ ਬਿਬਾਣ ਚੰਦਨ ਦੀ ਕੀਮਤੀ ਲੱਕੜ ਤੋਂ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਜਿਸ ਦਾ ਆਕਾਰ ਇੱਕ ਸ਼ਾਹੀ ਬੇੜੀ (ਜਹਾਜ਼) ਵਰਗਾ ਸੀ।
ਸੋਨੇ ਅਤੇ ਮਖਮਲ ਦੀ ਸਜਾਵਟ: ਇਸ ਬਿਬਾਣ ਨੂੰ ਸੁਨਹਿਰੀ ਕੰਮ ਵਾਲੇ ਮਖਮਲ ਦੇ ਕੱਪੜਿਆਂ ਨਾਲ ਸਜਾਇਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਚਾਰੋਂ ਪਾਸੇ ਸ਼ੁੱਧ ਸੋਨੇ ਦੇ ਕਲਸ਼ ਲਗਾਏ ਗਏ। ਇਸ ਉੱਪਰ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਕੀਮਤੀ ਛਤਰ ਲਗਾਇਆ ਗਿਆ, ਜੋ ਆਮ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਦਰਬਾਰ ਦੀ ਸ਼ਾਨ ਹੁੰਦਾ ਸੀ।
੨੮ ਜੂਨ ਦਾ ਦਿਨ ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਹੀ ਭਾਵੁਕ ਅਤੇ ਦੁਖਦਾਈ ਵੀ ਰਿਹਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਦਿਨ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੀ ਸਮਾਜਿਕ ਰੀਤ (ਜਿਸ ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨਾਂ ਨੇ ਵਰਜਿਆ ਸੀ ਪਰ ਉਹ ਰਾਜਪੂਤ ਪ੍ਰਭਾਵ ਕਾਰਨ ਦਰਬਾਰ ਵਿੱਚ ਆ ਚੁੱਕੀ ਸੀ) ਮੁਤਾਬਕ ਮਹਾਰਾਣੀਆਂ ਨੇ ਸਤੀ ਹੋਣ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ।
ਮਹਾਰਾਣੀ ਮਹਿਤਾਬ ਦੇਵੀ ਦਾ ਪ੍ਰਣ: ਕਾਂਗੜਾ ਦੇ ਰਾਜਾ ਸੰਸਾਰ ਚੰਦ ਦੀ ਬੇਟੀ ਮਹਾਰਾਣੀ ਮਹਿਤਾਬ ਦੇਵੀ (ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗੱਦਣ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ) ਨੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਕਿ ਉਹ ਮਹਾਰਾਜਾ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਚਿਤਾ ਵਿੱਚ ਬੈਠਣਗੇ।
ਹੋਰ ਰਾਣੀਆਂ ਅਤੇ ਦਾਸੀਆਂ: ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਤਿੰਨ ਹੋਰ ਮਹਾਰਾਣੀਆਂ ਅਤੇ ਸੱਤ ਦਾਸੀਆਂ (ਕੁੱਲ ੧੧ ਔਰਤਾਂ) ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਅੰਤਿਮ ਯਾਤਰਾ ਲਈ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ। ੨੮ ਜੂਨ ਦੀ ਦੁਪਹਿਰ ਤੱਕ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰੀਆਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਗਹਿਣੇ ਅਤੇ ਕੀਮਤੀ ਕੱਪੜੇ ਗਰੀਬਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡ ਦਿੱਤੇ ਅਤੇ ਚਿੱਟੇ ਬਸਤਰ ਧਾਰਨ ਕਰ ਲਏ।
ਮਹਾਰਾਣੀ ਜਿੰਦਾਂ ਦਾ ਰੋਕਿਆ ਜਾਣਾ: ਮਹਾਰਾਜਾ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟੇ ਪੁੱਤਰ ਕੰਵਰ ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ ਬਹੁਤ ਛੋਟੇ (ਲਗਭਗ ੯ ਮਹੀਨੇ ਦੇ) ਸਨ, ਇਸ ਲਈ ਮਹਾਰਾਣੀ ਜਿੰਦ ਕੌਰ (ਜਿੰਦਾਂ) ਨੂੰ ਬਾਲਕ ਦੀ ਪਰਵਰਿਸ਼ ਲਈ ਸਤੀ ਹੋਣ ਤੋਂ ਸਖ਼ਤੀ ਨਾਲ ਰੋਕ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।
ਜਿੱਥੇ ਇੱਕ ਪਾਸੇ ਸੋਗ ਦਾ ਮਾਹੌਲ ਸੀ, ਉੱਥੇ ਹੀ ੨੮ ਜੂਨ ਨੂੰ ਲਾਹੌਰ ਦਰਬਾਰ ਦੇ ਵਜ਼ੀਰ ਅਤੇ ਜਰਨੈਲ ਰਾਜ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਚਿੰਤਤ ਸਨ।
ਨਵੇਂ ਮਹਾਰਾਜਾ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ: ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਪੁੱਤਰ ਕੰਵਰ ਖੜਕ ਸਿੰਘ ਨੇ ਵਜ਼ੀਰ ਧਿਆਨ ਸਿੰਘ ਡੋਗਰਾ, ਫਾਕਿਰ ਅਜ਼ੀਜ਼-ਉਦ-ਦੀਨ ਅਤੇ ਜਮਾਦਾਰ ਖੁਸ਼ਹਾਲ ਸਿੰਘ ਨਾਲ ਗੁਪਤ ਮੀਟਿੰਗਾਂ ਕੀਤੀਆਂ।
ਫੌਜ ਨੂੰ ਅਲਰਟ ਕਰਨਾ: ਖ਼ਾਲਸਾ ਰਾਜ ਦੀਆਂ ਸਰਹੱਦਾਂ (ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਸਤਲੁਜ ਪਾਰ, ਜਿੱਥੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਫੌਜ ਬੈਠੀ ਸੀ) ‘ਤੇ ਤਾਇਨਾਤ ਫੌਜਾਂ ਨੂੰ ਹੁਕਮ ਭੇਜੇ ਗਏ ਕਿ ਉਹ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚੌਕਸ ਰਹਿਣ। ਇਹ ਯਕੀਨੀ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਕਿ ਰਾਜਧਾਨੀ ਵਿੱਚ ਮਹਾਰਾਜਾ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕੋਈ ਬਗਾਵਤ ਜਾਂ ਲੁੱਟ-ਖਸੁੱਟ ਨਾ ਹੋਵੇ। ਲਾਹੌਰ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਸਾਰੇ ਦਰਵਾਜ਼ਿਆਂ ‘ਤੇ ਸਖ਼ਤ ਪਹਿਰਾ ਲਗਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।
੨੮ ਜੂਨ ਦੀ ਸ਼ਾਮ ਤੱਕ ਸਾਰੀਆਂ ਤਿਆਰੀਆਂ ਮੁਕੰਮਲ ਹੋ ਚੁੱਕੀਆਂ ਸਨ। ਮਹਾਰਾਜਾ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਸਜਾਏ ਹੋਏ ਬਿਬਾਣ ਵਿੱਚ ਬਿਰਾਜਮਾਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਪੂਰੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਵਿਹੜੇ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਅਜੀਬੋ-ਗਰੀਬ ਖ਼ਾਮੋਸ਼ੀ ਛਾਈ ਹੋਈ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਰਾਣੀਆਂ ਦੇ ਰੋਣ ਦੀਆਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਜਾਂ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੇ ਪਾਠ ਦੀ ਗੂੰਜ ਹੀ ਤੋੜ ਰਹੀ ਸੀ।
ਇਸ ਤੋਂ ਅਗਲੇ ਦਿਨ, ਯਾਨੀ ੨੯ ਜੂਨ ੧੩੯ ਨੂੰ ਇਹ ਅੰਤਿਮ ਯਾਤਰਾ ਕਿਲ੍ਹੇ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲਣੀ ਸੀ, ਜਿੱਥੇ ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਸ਼ਾਹੀ ਕਿਲ੍ਹੇ ਅਤੇ ਸ਼ਾਹੀ ਮਸਜਿਦ ਦੇ ਬਿਲਕੁਲ ਸਾਹਮਣੇ (ਜਿੱਥੇ ਅੱਜ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਸਮਾਧ ਹੈ) ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਅੰਤਿਮ ਸੰਸਕਾਰ ਕੀਤਾ ਜਾਣਾ ਸੀ। ੨੮ ਜੂਨ ਦਾ ਇਹ ਦਿਨ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਉਸ ਸੁਨਹਿਰੀ ਯੁੱਗ ਦੇ ਸੂਰਜ ਦਾ ਅਸਤ ਹੋਣਾ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੇ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਨੂੰ ਸਦੀਆਂ ਦੀ ਗੁਲਾਮੀ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਕਰਵਾ ਕੇ ਇੱਕ ਅਜਿੱਤ ਸਾਮਰਾਜ ਦਿੱਤਾ ਸੀ।