ਆਪੇ ਸਾਜੇ ਕਰੇ ਆਪਿ ਜਾਈ ਭਿ ਰਖੈ ਆਪਿ ||
ਤਿਸੁ ਵਿਚਿ ਜੰਤ ਉਪਾਇ ਕੈ ਦੇਖੈ ਥਾਪਿ ਉਥਾਪਿ ||
ਕਿਸ ਨੋ ਕਹੀਐ ਨਾਨਕਾ ਸਭੁ ਕਿਛੁ ਆਪੇ ਆਪਿ ||
ਮਹਲਾ ੨ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਸਾਹਿਬ ਜੀ
ਆਸਾ, ਅੰਗ ੪੭੫
ਰਬ ਆਪ ਹੀ ਸ੍ਰਿਸਟੀ ਨੂੰ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਆਪ ਹੀ ਇਸ ਨੂੰ ਸਜਾਦਾ ਹੈ ਸੰਭਾਲ ਵੀ ਆਪ ਹੀ ਕਰਦਾ ਹੈ |
ਇਸ ਵਿਚ ਜੀਵਾ ਨੂੰ ਪੈਦਾ ਕਰ ਕੇ ਵੇਖਦਾ ਹੈ ਆਪ ਹੀ ਟਿਕਾਦਾ ਹੈ ਤੇ ਆਪ ਹੀ ਢਾਹ ਦੇਂਦਾ ਹੈ |
ਉਸ ਤੋ ਬਿਨਾ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਦੇ ਅਗੇ ਫਰਿਆਦ ਨਹੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਉਹ ਆਪ ਹੀ ਸਭ ਕੁਝ ਕਰਨ ਦੇ ਸਮਰਥ ਹੈ |
28 ਅਪ੍ਰੈਲ :- ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨਲਵਾ ਨੇ ਜਮਦੋਰ ਦੀ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਅਫਗਾਨਾ ਦੇ ਪੈਰ ਉਖਾੜੇ ਦਿੱਤੇ ।
ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ੧੮੩੪ ਵਿੱਚ ਪਿਸ਼ਾਵਰ ਜਿੱਤ ਲਿਆ ਸੀ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਅਫ਼ਗਾਨਿਸਤਾਨ ਦਾ ਅਮੀਰ ਦੋਸਤ ਮੁਹੰਮਦ ਖ਼ਾਨ ਬਹੁਤ ਦੁਖੀ ਸੀ। ਉਹ ਪਿਸ਼ਾਵਰ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਲੈਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਲਾਹੌਰ ਵਿੱਚ ਕੰਵਰ ਨੌਨਿਹਾਲ ਸਿੰਘ ਦੇ ਵਿਆਹ ਦੀਆਂ ਤਿਆਰੀਆਂ ਚੱਲ ਰਹੀਆਂ ਸਨ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਫ਼ੌਜ ਦਾ ਵੱਡਾ ਹਿੱਸਾ ਉੱਥੇ ਸੀ, ਤਾਂ ਅਫ਼ਗਾਨਾਂ ਨੇ ਇਸ ਮੌਕੇ ਦਾ ਫ਼ਾਇਦਾ ਉਠਾ ਕੇ ਜਮਰੌਦ ‘ਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।
ਅਫ਼ਗਾਨਾਂ ਦੀ ੨੫,੦੦੦ ਤੋਂ ਵੱਧ ਫ਼ੌਜ ਨੇ ਜਮਰੌਦ ਦੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਨੂੰ ਘੇਰ ਲਿਆ। ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਅੰਦਰ ਸਿਰਫ਼ ੬੦੦ ਸਿੱਖ ਸਿਪਾਹੀ ਸਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਸਰਦਾਰ ਮਹਾਂ ਸਿੰਘ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਕਈ ਦਿਨਾਂ ਤੱਕ ਦੁਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਰੋਕੀ ਰੱਖਿਆ, ਪਰ ਹਾਲਾਤ ਬਹੁਤ ਨਾਜ਼ੁਕ ਹੋ ਗਏ ਸਨ।
ਸਰਦਾਰ ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨਲਵਾ ਉਸ ਸਮੇਂ ਪਿਸ਼ਾਵਰ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਬਿਮਾਰ ਸਨ। ਪਰ ਜਦੋਂ ਜਮਰੌਦ ਤੋਂ ਮਦਦ ਦੀ ਚਿੱਠੀ ਪਹੁੰਚੀ, ਤਾਂ ਉਹ ਰੁਕ ਨਾ ਸਕੇ।
ਦਲੇਰੀ: ੨੮ ਅਪ੍ਰੈਲ ਨੂੰ ਨਲਵਾ ਜੀ ਆਪਣੀ ਫ਼ੌਜ ਲੈ ਕੇ ਜਮਰੌਦ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚ ਗਏ।
ਅਫ਼ਗਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਭਾਜੜ: ਜਿਵੇਂ ਹੀ ਅਫ਼ਗਾਨਾਂ ਨੂੰ ਪਤਾ ਲੱਗਾ ਕਿ “ਨਲਵਾ” ਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੌਸਲੇ ਪਸਤ ਹੋ ਗਏ। ਨਲਵਾ ਜੀ ਦਾ ਨਾਮ ਹੀ ਦੁਸ਼ਮਣ ਲਈ ਦਹਿਸ਼ਤ ਦਾ ਦੂਜਾ ਨਾਮ ਸੀ।
੨੮ ਅਪ੍ਰੈਲ ਦੇ ਦਿਨ ਨਲਵਾ ਜੀ ਨੇ ਇਹ ਫ਼ੈਸਲਾ ਕੀਤਾ ਕਿ ਰੱਖਿਆਤਮਕ ਹੋਣ ਦੀ ਬਜਾਏ ਹਮਲਾਵਰ ਹੋਣਾ ਪਵੇਗਾ।
ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਫ਼ੌਜ ਨੂੰ ਤਿੰਨ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਅਤੇ ਅਫ਼ਗਾਨਾਂ ਦੇ ਤੋਪਖਾਨੇ ‘ਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰਨ ਦੀ ਯੋਜਨਾ ਬਣਾਈ।
ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਜੈਕਾਰਿਆਂ ਦੀ ਗੂੰਜ ਨੇ ਪਹਾੜਾਂ ਨੂੰ ਹਿਲਾ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਅਫ਼ਗਾਨ ਫ਼ੌਜ ਪਿੱਛੇ ਹਟਣ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਹੋ ਗਈ।
ਹਾਲਾਂਕਿ ਇਸ ਜੰਗ ਦੇ ਅਗਲੇ ਪੜਾਅ ਵਿੱਚ (੩੦ ਅਪ੍ਰੈਲ ਨੂੰ) ਸਰਦਾਰ ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨਲਵਾ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋ ਗਏ ਸਨ, ਪਰ ੨੮ ਅਪ੍ਰੈਲ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਚੜ੍ਹਾਈ ਨੇ ਇਹ ਯਕੀਨੀ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਪਿਸ਼ਾਵਰ ਅਤੇ ਜਮਰੌਦ ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹੀ ਰਹਿਣਗੇ।
ਪ੍ਰਾਪਤੀ: ਅਫ਼ਗਾਨਾਂ ਦਾ ਭਾਰਤ ‘ਤੇ ਮੁੜ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰਨ ਦਾ ਸੁਪਨਾ ਹਮੇਸ਼ਾ ਲਈ ਟੁੱਟ ਗਿਆ।
ਯਾਦਗਾਰ: ਜਮਰੌਦ ਦਾ ਕਿਲ੍ਹਾ ਅੱਜ ਵੀ ਉਸ ਮਹਾਨ ਜਰਨੈਲ ਦੀ ਸੂਰਬੀਰਤਾ ਦੀ ਯਾਦ ਦਿਵਾਉਂਦਾ ਹੈ।