ਜਾ ਕੈ ਸਿਮਰਨਿ ਸੂਖ ਨਿਵਾਸੁ ॥ਭਈ ਕਲਿਆਣ ਦੁਖ ਹੋਵਤ ਨਾਸੁ ॥੧॥ਅਨਦੁ ਕਰਹੁ ਪ੍ਰਭ ਕੇ ਗੁਨ ਗਾਵਹੁ ॥ਸਤਿਗੁਰੁ ਅਪਨਾ ਸਦ ਸਦਾ ਮਨਾਵਹੁ ॥੧॥ ਰਹਾਉ ॥ ਸਤਿਗੁਰ ਕਾ ਸਚੁ ਸਬਦੁ ਕਮਾਵਹੁ ॥ਥਿਰੁ ਘਰਿ ਬੈਠੇ ਪ੍ਰਭੁ ਅਪਨਾ ਪਾਵਹੁ ॥੨॥
ਪਰ ਕਾ ਬੁਰਾ ਨ ਰਾਖਹੁ ਚੀਤ ||
ਤੁਮ ਕਉ ਦੁਖੁ ਨਹੀ ਭਾਈ ਮੀਤ ||
ਹਰਿ ਹਰਿ ਤੰਤੁ ਮੰਤੁ ਗੁਰਿ ਦੀਨਾ ॥ਇਹੁ ਸੁਖੁ ਨਾਨਕ ਅਨਦਿਨੁ ਚੀਨ੍ਹਾ ॥੪॥੧੧॥੬੨॥
ਮਹਲਾ ੫ – ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਸਾਹਿਬ ਜੀ
ਆਸਾ, ੩੮੬
ਕਦੇ ਕਿਸੇ ਦਾ ਬੁਰਾ ਨਾਹ ਚਿਤਵਿਆ ਕਰੋ | ਕਦੇ ਮਨ ਵਿਚ ਇਹ ਇਛਾ ਪੈਦਾ ਨਾਹ ਹੋਣ ਦਿਓ ਕਿ ਕਿਸੇ ਦਾ ਨੁਕਸਾਨ ਹੋਵੇ |
ਮੇਰੇ ਮਿਤਰ ! ਇਸ ਦਾ ਸਿੱਟਾ ਇਹ ਹੋਵੇਗਾ ਕਿ ਤੁਹਾਨੂੰ ਵੀ ਕੋਈ ਦੁੱਖ ਪ੍ਰੇਸ਼ਾਨ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕੇਗਾ |
27 ਜੂਨ 1838 :- ਅਫ਼ਗਾਨਿਸਤਾਨ ਅਤੇ ਸਿੰਧ ‘ਤੇ ਸਿੱਖ ਪ੍ਰਭੂਸੱਤਾ ਦੀ ਕਾਨੂੰਨੀ ਮੋਹਰ
੧. ਜੜ੍ਹ (ਇਤਿਹਾਸਕ ਪਿਛੋਕੜ ਅਤੇ ਅਫ਼ਗਾਨਾਂ ਦਾ ਡਰ)
ਸਦੀਆਂ ਤੋਂ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਦਾ ਇਹ ਇਤਿਹਾਸ ਰਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਜਦੋਂ ਵੀ ਕੋਈ ਧਾੜਵੀ ਆਉਂਦਾ ਸੀ—ਚਾਹੇ ਉਹ ਮਹਿਮੂਦ ਗ਼ਜ਼ਨਵੀ ਹੋਵੇ, ਨਾਦਰ ਸ਼ਾਹ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਅਹਿਮਦ ਸ਼ਾਹ ਅਬਦਾਲੀ—ਉਹ ਅਫ਼ਗਾਨਿਸਤਾਨ ਦੇ ਖ਼ੈਬਰ ਦਰ੍ਹੇ ਰਾਹੀਂ ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਲੁੱਟਦਾ ਹੋਇਆ ਦਿੱਲੀ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਦੀ ਜਾਨ, ਮਾਲ ਅਤੇ ਇੱਜ਼ਤ ਕਦੇ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਨਹੀਂ ਸੀ।
ਪਰ ਸ਼ੇਰ-ਏ-ਪੰਜਾਬ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਇਤਿਹਾਸ ਦਾ ਇਹ ਰੁਖ਼ ਹਮੇਸ਼ਾ ਲਈ ਬਦਲ ਦਿੱਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅਪਣੇ ਮਹਾਨ ਜਰਨੈਲਾਂ (ਜਿਵੇਂ ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨਲਵਾ, ਅਕਾਲੀ ਫੂਲਾ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਦੀਵਾਨ ਮੋਹਕਮ ਚੰਦ) ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਅਫ਼ਗਾਨਾਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੀ ਘਰ ਵਿੱਚ ਜਾ ਕੇ ਹਰਾਇਆ:
੧੮੧੩ (ਅਟਕ ਦੀ ਜੰਗ): ਅਫ਼ਗਾਨਾਂ ਨੂੰ ਪਹਿਲੀ ਸਿੱਧੀ ਹਾਰ ਦਿੱਤੀ।
੧੮੧੮ (ਮੁਲਤਾਨ ਦੀ ਜਿੱਤ): ਅਫ਼ਗਾਨਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਹੋਰ ਗੜ੍ਹ ਖ਼ਾਲਸਾ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਮਿਲਾ ਲਿਆ।
੧੮੧੯ (ਕਸ਼ਮੀਰ ਦੀ ਜਿੱਤ): ਕਸ਼ਮੀਰ ਨੂੰ ਸਦੀਆਂ ਦੀ ਅਫ਼ਗਾਨ ਗੁਲਾਮੀ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਕਰਵਾਇਆ।
੧੮੩੪ (ਪਿਸ਼ਾਵਰ ਦੀ ਮੁਕੰਮਲ ਜਿੱਤ): ਅਫ਼ਗਾਨਿਸਤਾਨ ਦੀ ਸਰਹੱਦ ਦੇ ਅੰਦਰ ਵੜ ਕੇ ਪਿਸ਼ਾਵਰ ‘ਤੇ ਖ਼ਾਲਸਾ ਝੰਡਾ ਝੁਲਾ ਦਿੱਤਾ।
ਇਨ੍ਹਾਂ ਜਿੱਤਾਂ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਅਫ਼ਗਾਨਿਸਤਾਨ ਦੇ ਸ਼ਾਸਕ (ਦੋਸਤ ਮੁਹੰਮਦ ਖਾਨ) ਅੰਦਰੋਂ-ਅੰਦਰੋਂ ਪਿਸ਼ਾਵਰ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਲੈਣ ਦੀਆਂ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ਾਂ ਰਚ ਰਹੇ ਸਨ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਡਰ ਸੀ ਕਿ ਰੂਸ (Russia) ਅਫ਼ਗਾਨਿਸਤਾਨ ਦੇ ਰਸਤੇ ਭਾਰਤ ‘ਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਸਿਆਸੀ ਖੇਡ ਵਿੱਚੋਂ ਤ੍ਰਿਪੱਖੀ ਸੰਧੀ (Tripartite Treaty) ਦਾ ਜਨਮ ਹੋਇਆ।
੨. ਤਣਾ (ਲਾਹੌਰ ਵਿੱਚ ਗੁਪਤ ਵਾਰਤਾ ਅਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੀ ਮਜਬੂਰੀ)
ਮਈ ੧੮੩੮ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਗਵਰਨਰ ਜਨਰਲ ਲਾਰਡ ਆਕਲੈਂਡ ਨੇ ਅਪਣੇ ਸਭ ਤੋਂ ਚਤੁਰ ਸਿਆਸਤਦਾਨ ਸਰ ਵਿਲੀਅਮ ਮੈਕਨਾਟਨ ਨੂੰ ਇੱਕ ਵੱਡੇ ਮਿਸ਼ਨ ਨਾਲ ਲਾਹੌਰ ਭੇਜਿਆ। ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਅਫ਼ਗਾਨਿਸਤਾਨ ਦੇ ਦੁਰਾਨੀ ਸਾਮਰਾਜ ਦਾ ਸਾਬਕਾ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਸ਼ਾਹ ਸ਼ੁਜਾ ਉਲ-ਮੁਲਕ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਉਸ ਦੇ ਭਰਾਵਾਂ ਨੇ ਕਾਬੁਲ ਦੀ ਗੱਦੀਓਂ ਲਾਹ ਦਿੱਤਾ ਸੀ ਅਤੇ ਉਹ ਲੁਧਿਆਣਾ ਵਿੱਚ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਵਿੱਚ ਰਹਿ ਰਿਹਾ ਸੀ।
ਅੰਗਰੇਜ਼ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ ਕਿ ਸ਼ਾਹ ਸ਼ੁਜਾ ਨੂੰ ਦੁਬਾਰਾ ਕਾਬੁਲ ਦਾ ਰਾਜਾ ਬਣਾਇਆ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਜੋ ਉਹ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦਾ ਵਫ਼ਾਦਾਰ ਬਣ ਕੇ ਰਹੇ। ਪਰ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਸਿੱਧੇ ਕਾਬੁਲ ਨਹੀਂ ਸਨ ਜਾ ਸਕਦੇ ਕਿਉਂਕਿ ਰਸਤੇ ਵਿੱਚ ਖ਼ਾਲਸਾ ਰਾਜ ਦੀ ਅਜਿੱਤ ਫੌਜ ਖੜ੍ਹੀ ਸੀ।
ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਸਿਆਣਪ:
ਜਦੋਂ ਮੈਕਨਾਟਨ ਨੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਇਹ ਪ੍ਰਸਤਾਵ ਰੱਖਿਆ, ਤਾਂ ਸ਼ੇਰ-ਏ-ਪੰਜਾਬ ਨੇ ਸਾਫ਼ ਕਹਿ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਖ਼ਾਲਸਾ ਰਾਜ ਇਸ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਤਾਂ ਹੀ ਮਦਦ ਕਰੇਗਾ ਜੇਕਰ ਅਫ਼ਗਾਨਿਸਤਾਨ ਅਤੇ ਸਿੰਧ ਦੇ ਇਲਾਕਿਆਂ ਉੱਪਰ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਜਿੱਤ ਨੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਲਈ ਲਿਖਤੀ ਅਤੇ ਕਾਨੂੰਨੀ ਮਾਨਤਾ ਦਿੱਤੀ ਜਾਵੇਗੀ। ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਅਤੇ ਬੇਵਸ ਸ਼ਾਹ ਸ਼ੁਜਾ ਕੋਲ ਮਹਾਰਾਜਾ ਸਾਹਿਬ ਦੀਆਂ ਸ਼ਰਤਾਂ ਮੰਨਣ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਕੋਈ ਚਾਰਾ ਨਹੀਂ ਸੀ।
੩. ਮੁੱਖ ਟਾਹਣੀ (੨੭ ਜੂਨ ੧੮੩੮: ਪ੍ਰਭੂਸੱਤਾ ‘ਤੇ ਕਾਨੂੰਨੀ ਮੋਹਰ)
ਭਾਵੇਂ ਸੰਧੀ ਦੀਆਂ ਆਖਰੀ ਤਿਆਰੀਆਂ ੨੬ ਜੂਨ ਨੂੰ ਹੋਈਆਂ ਸਨ, ਪਰ ੨੭ ਜੂਨ ੧੮੩੮ ਦਾ ਦਿਨ ਉਹ ਇਤਿਹਾਸਕ ਦਿਨ ਸੀ ਜਦੋਂ ਲਾਹੌਰ ਦਰਬਾਰ ਦੇ ਸ਼ਾਹੀ ਰਿਕਾਰਡ (ਰੋਜ਼ਨਾਮਚੇ) ਵਿੱਚ ਇਸ ੧੮ ਧਾਰਾਵਾਂ ਵਾਲੀ ਸੰਧੀ ਨੂੰ ਅਧਿਕਾਰਤ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਦਰਜ ਕਰਕੇ, ਇਸ ‘ਤੇ ਸ਼ਾਹੀ ਮੋਹਰਾਂ ਲਗਾਈਆਂ ਗਈਆਂ।
ਇਸ ਸੰਧੀ ਦੀਆਂ ਸ਼ਰਤਾਂ ਨੇ ਅਫ਼ਗਾਨਿਸਤਾਨ ਅਤੇ ਸਿੰਧ ‘ਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਰਾਜ ਨੂੰ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪੱਧਰ ‘ਤੇ ਕਾਨੂੰਨੀ ਮਾਨਤਾ ਦੇ ਦਿੱਤੀ। ਇਸ ਦੀਆਂ ਮੁੱਖ ਧਾਰਾਵਾਂ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਅਨੁਸਾਰ ਸਨ:
🔴 ਅਫ਼ਗਾਨਿਸਤਾਨ ‘ਤੇ ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਦੀ ਮੋਹਰ:
ਸ਼ਾਹ ਸ਼ੁਜਾ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਵਾਰਸਾਂ ਨੇ ਲਿਖਤੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਕਸਮ ਖਾ ਕੇ ਮੰਨਿਆ ਕਿ ਅਫ਼ਗਾਨਿਸਤਾਨ ਦਾ ਹੁਣ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰੇ ਇਲਾਕਿਆਂ ‘ਤੇ ਕੋਈ ਹੱਕ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਫੌਜਾਂ ਨੇ ਜਿੱਤਿਆ ਹੈ। ਸੰਧੀ ਮੁਤਾਬਕ:
ਪਿਸ਼ਾਵਰ, ਖ਼ੈਬਰ ਦਰ੍ਹਾ, ਅਟਕ, ਕਸ਼ਮੀਰ, ਮੁਲਤਾਨ, ਡੇਰਾ ਗਾਜ਼ੀ ਖਾਨ, ਡੇਰਾ ਇਸਮਾਈਲ ਖਾਨ, ਬੰਨੂ ਅਤੇ ਕੋਹਾਟ ਪੱਕੇ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਖ਼ਾਲਸਾ ਰਾਜ ਦੇ ਅਧੀਨ ਮੰਨੇ ਗਏ।
ਅਫ਼ਗਾਨਿਸਤਾਨ ਦਾ ਕੋਈ ਵੀ ਸ਼ਾਸਕ ਭਵਿੱਖ ਵਿੱਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵੱਲ ਅੱਖ ਚੁੱਕ ਕੇ ਨਹੀਂ ਦੇਖੇਗਾ।
🔴 ਸਿੰਧ (Sindh) ‘ਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ:
ਸਿੰਧ ਦੇ ਅਮੀਰ (ਸ਼ਾਸਕ) ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਅਫ਼ਗਾਨਾਂ ਨੂੰ ਟੈਕਸ ਦਿੰਦੇ ਸਨ, ਇਸ ਸੰਧੀ ਰਾਹੀਂ ਇਹ ਤੈਅ ਹੋਇਆ ਕਿ ਸਿੰਧ ਦੇ ਅਮੀਰ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੂੰ ਸ਼ਾਹੀ ਨਜ਼ਰਾਨਾ ਅਤੇ ਟੈਕਸ ਦੇਣਗੇ। ਇਸ ਨਾਲ ਖ਼ਾਲਸਾ ਰਾਜ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਸਿੰਧ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰੀ ਰਸਤਿਆਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ।
🔴 ਕਾਬੁਲ ਦੇ ਰਾਜੇ ਵੱਲੋਂ ਸਾਲਾਨਾ ਖ਼ਰਾਜ:
ਕਾਬੁਲ ਦੀ ਗੱਦੀ ਦੁਬਾਰਾ ਮਿਲਣ ਦੇ ਬਦਲੇ ਸ਼ਾਹ ਸ਼ੁਜਾ ਨੇ ਪ੍ਰਣ ਕੀਤਾ ਕਿ ਉਹ ਲਾਹੌਰ ਦਰਬਾਰ ਨੂੰ ਹਰ ਸਾਲ ੨ ਲੱਖ ਰੁਪਏ ਨਕਦ ਅਤੇ ਕੀਮਤੀ ਤੋਹਫ਼ੇ (ਘੋੜੇ, ਫਲ, ਸ਼ਾਲਾਂ) ਨਜ਼ਰਾਨੇ ਵਜੋਂ ਭੇਜੇਗਾ।
੪. ਪੱਤੇ ਅਤੇ ਫਲ (ਇਸ ਇਤਿਹਾਸਕ ਮੋਹਰ ਦੇ ਨਤੀਜੇ)
੨੭ ਜੂਨ ੧੩੮ ਦੀ ਇਸ ਕਾਨੂੰਨੀ ਮੋਹਰ ਨੇ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਅਤੇ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਦੀ ਸਿਆਸਤ ‘ਤੇ ਬਹੁਤ ਦੂਰਗਾਮੀ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪਾਏ:
ਸਦੀਆਂ ਦੇ ਹਮਲਿਆਂ ਦਾ ਅੰਤ: ਇਸ ਸੰਧੀ ਨੇ ਖ਼ਾਲਸਾ ਰਾਜ ਦੀਆਂ ਪੱਛਮੀ ਸਰਹੱਦਾਂ ਨੂੰ ਇੰਨਾ ਮਜ਼ਬੂਤ ਅਤੇ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਅਹਿਮਦ ਸ਼ਾਹ ਅਬਦਾਲੀ ਦੇ ਵਾਰਸ ਖ਼ੁਦ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਦੇਣਦਾਰ ਬਣ ਗਏ। ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਸਦੀਆਂ ਤੋਂ ਹੁੰਦੀ ਆ ਰਹੀ ਲੁੱਟ-ਖਸੁੱਟ ਹਮੇਸ਼ਾ ਲਈ ਬੰਦ ਹੋ ਗਈ।
ਸਿੱਖ ਕੂਟਨੀਤੀ ਦਾ ਸਿਖਰ: ਇਹ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਸਿਆਸੀ ਜਿੱਤ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅਪਣੀ ਫੌਜ ਦਾ ਇੱਕ ਵੀ ਸੈਨਿਕ ਗੁਆਏ ਬਿਨਾਂ, ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਅਤੇ ਅਫ਼ਗਾਨਾਂ ਦੋਵਾਂ ਕੋਲੋਂ ਖ਼ਾਲਸਾ ਰਾਜ ਦੀ ਪ੍ਰਭੂਸੱਤਾ ‘ਤੇ ਦਸਤਖਤ ਕਰਵਾ ਲਏ।
ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੀ ਤਬਾਹੀ (ਪਹਿਲੀ ਐਂਗਲੋ-ਅਫ਼ਗਾਨ ਜੰਗ): ਇਸ ਸੰਧੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਜਦੋਂ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਫੌਜ ਸ਼ਾਹ ਸ਼ੁਜਾ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਕਾਬੁਲ ਗਈ, ਤਾਂ ਅਫ਼ਗਾਨੀ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਬਗਾਵਤ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਅਫ਼ਗਾਨੀ ਯੋਧਿਆਂ ਨੇ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਫੌਜ ਦੇ ਲਗਭਗ ੧੬,੫੦੦ ਸੈਨਿਕਾਂ ਨੂੰ ਮੌਤ ਦੇ ਘਾਟ ਉਤਾਰ ਦਿੱਤਾ, ਜੋ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਸ਼ਰਮਨਾਕ ਹਾਰ ਸੀ। ਪਰ ਸਿੱਖ ਫੌਜ ਅਪਣੀ ਸਿਆਣਪ ਕਾਰਨ ਇਸ ਤਬਾਹੀ ਤੋਂ ਬਚੀ ਰਹੀ।