ਕਬੀਰ ਸਿਖ ਸਾਖਾ ਬਹੁਤੇ ਕੀਏ ਕੇਸੋ ਕੀਓ ਨ ਮੀਤੁ ||
ਚਾਲੇ ਥੇ ਹਰਿ ਮਿਲਨ ਕਉ ਬੀਚੈ ਅਟਕਿਓ ਚੀਤੁ ||
ਭਗਤ ਕਬੀਰ ਜੀ
ਸਲੋਕ, ੧੩੬੯
ਹੇ ਕਬੀਰ ਜਿਨਾ ਨੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੂੰ ਮਿਤ੍ਰ ਨਹੀ ਬਣਾਇਆ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨਾਲ ਸਾਝ ਨਾਹ ਬਣਾਈ ਤੇ ਕਈ ਚੇਲੇ-ਚਾਟੜੇ ਬਣਾ ਲਏ |
ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਲਈ ਚਲੇ ਸੀ ਪਰ ਉਹਨਾ ਦਾ ਮਨ ਰਾਹ ਵਿਚ ਹੀ ਅਟਕ ਗਿਆ |
27 ਅਪ੍ਰੈਲ 1813 – ਮਹਾਰਾਜ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਕੋਹੇਨੂਰ ਹੀਰੇ ਨੂੰ ਧਾਰਮਿਕ ਅਕੀਦਤ ਵੱਲੋਂ ਚੁਣਿਆ ।
ਕੋਹੇਨੂਰ ਹੀਰਾ ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਗੋਲਕੁੰਡਾ ਖਾਣਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਨਿਕਲਿਆ ਸੀ। ਇਹ ਮੁਗ਼ਲ ਬਾਦਸ਼ਾਹਾਂ ਕੋਲ ਰਿਹਾ, ਫਿਰ ਨਾਦਿਰ ਸ਼ਾਹ ਇਸਨੂੰ ਲੁੱਟ ਕੇ ਇਰਾਨ ਲੈ ਗਿਆ। ਨਾਦਿਰ ਸ਼ਾਹ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਹ ਅਫ਼ਗਾਨਿਸਤਾਨ ਦੇ ਅਹਿਮਦ ਸ਼ਾਹ ਅਬਦਾਲੀ ਦੇ ਖਾਨਦਾਨ ਕੋਲ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ।
੧੮੧੩ ਵਿੱਚ, ਅਫ਼ਗਾਨਿਸਤਾਨ ਦਾ ਸਾਬਕਾ ਸ਼ਾਸਕ ਸ਼ਾਹ ਸ਼ੁਜਾ ਆਪਣੀ ਜਾਨ ਬਚਾਉਣ ਲਈ ਲਾਹੌਰ ਆਇਆ। ਉਸ ਕੋਲ ਕੋਹੇਨੂਰ ਹੀਰਾ ਸੀ।
ਸਮਝੌਤਾ: ਸ਼ਾਹ ਸ਼ੁਜਾ ਦੀ ਪਤਨੀ ਵਫ਼ਾ ਬੇਗਮ ਨੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਨੂੰ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ ਕਿ ਉਹ ਉਸਦੇ ਪਤੀ ਨੂੰ ਕਾਬੁਲ ਦੇ ਸ਼ਾਸਕ ਤੋਂ ਬਚਾਉਣ। ਬਦਲੇ ਵਿੱਚ ਉਸਨੇ ਕੋਹੇਨੂਰ ਹੀਰਾ ਦੇਣ ਦਾ ਵਾਅਦਾ ਕੀਤਾ।
ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਸ਼ਾਹ ਸ਼ੁਜਾ ਨੂੰ ਆਜ਼ਾਦ ਕਰਵਾਇਆ ਅਤੇ ਉਸ ਕੋਲੋਂ ਇਹ ਇਤਿਹਾਸਕ ਹੀਰਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ। ਜਦੋਂ ਮਹਾਰਾਜਾ ਨੇ ਇਸਦੀ ਕੀਮਤ ਪੁੱਛੀ, ਤਾਂ ਸ਼ਾਹ ਸ਼ੁਜਾ ਨੇ ਕਿਹਾ, *”ਇਸਦੀ ਕੀਮਤ ਲਾਠੀ (ਤਾਕਤ) ਹੈ, ਮੇਰੇ ਪੁਰਖਿਆਂ ਨੇ ਇਸਨੂੰ ਲਾਠੀ ਨਾਲ ਲਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਹੁਣ ਤੁਸੀਂ ਇਸਨੂੰ ਲਾਠੀ ਨਾਲ ਲਿਆ ਹੈ।”*
ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਇਸ ਹੀਰੇ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਬਾਂਹ ‘ਤੇ ਇੱਕ ਗਾਨੇ ਵਜੋਂ ਸਜਾਉਂਦੇ ਸਨ।
* ਉਹ ਇਸਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਖ਼ਾਸ ਮੌਕਿਆਂ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਦੀਵਾਲੀ ਜਾਂ ਦੁਸਹਿਰੇ ਦੇ ਦਰਬਾਰ ਸਮੇਂ ਹੀ ਪਹਿਨਦੇ ਸਨ।
* ਇਹ ਹੀਰਾ ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਦੀ ਪ੍ਰਭੂਸੱਤਾ ਦਾ ਚਿੰਨ੍ਹ ਬਣ ਗਿਆ ਸੀ। ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਦੇ ਮੁਸਾਫ਼ਰ ਇਸ ਹੀਰੇ ਦੀ ਚਮਕ ਦੇਖਣ ਲਈ ਲਾਹੌਰ ਆਉਂਦੇ ਸਨ।
੧੮੩੯ ਵਿੱਚ, ਆਪਣੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਕੁਝ ਸਮਾਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਇੱਛਾ ਜਤਾਈ ਸੀ ਕਿ ਕੋਹੇਨੂਰ ਹੀਰਾ ਉੜੀਸਾ ਦੇ ਜਗਨਨਾਥ ਪੁਰੀ ਮੰਦਰ ਨੂੰ ਦਾਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ।
* ਹਾਲਾਂਕਿ, ਦਰਬਾਰ ਦੇ ਮੰਤਰੀਆਂ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਹਾਲਾਤਾਂ ਕਾਰਨ ਇਹ ਦਾਨ ਸੰਪੰਨ ਨਾ ਹੋ ਸਕਿਆ ਅਤੇ ਹੀਰਾ ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਤੋਸ਼ਾਖਾਨੇ ਵਿੱਚ ਹੀ ਰਿਹਾ।
੧੮੪੯ ਵਿੱਚ ਦੂਜੀ ਸਿੱਖ ਜੰਗ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਜਦੋਂ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ‘ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕੀਤਾ, ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ‘ਲਾਹੌਰ ਦੀ ਸੰਧੀ’ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਖ਼ਾਸ ਸ਼ਰਤ ਰੱਖੀ।
ਸ਼ਰਤ- ਕੋਹੇਨੂਰ ਹੀਰਾ ਮਹਾਰਾਜਾ ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ (ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਛੋਟੇ ਸਪੁੱਤਰ) ਕੋਲੋਂ ਲੈ ਕੇ ਇੰਗਲੈਂਡ ਦੀ ਰਾਣੀ ਵਿਕਟੋਰੀਆ ਨੂੰ ਭੇਜਿਆ ਜਾਵੇ।
* ਅੱਜ ਇਹ ਹੀਰਾ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਰਾਜ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਤਾਜ ਵਿੱਚ ਜੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।