ਰਾਮਕਲੀ ਮਹਲਾ ੫ ॥
ਤੇਰੈ ਕਾਜਿ ਨ ਗ੍ਰਿਹੁ ਰਾਜੁ ਮਾਲੁ ॥ਤੇਰੈ ਕਾਜਿ ਨ ਬਿਖੈ ਜੰਜਾਲੁ ॥ਇਸਟ ਮੀਤ ਜਾਣੁ ਸਭ ਛਲੈ ॥ਹਰਿ ਹਰਿ ਨਾਮੁ ਸੰਗਿ ਤੇਰੈ ਚਲੈ ॥੧॥ਰਾਮ ਨਾਮ ਗੁਣ ਗਾਇ ਲੇ ਮੀਤਾ ਹਰਿ ਸਿਮਰਤ ਤੇਰੀ ਲਾਜ ਰਹੈ ॥ਹਰਿ ਸਿਮਰਤ ਜਮੁ ਕਛੁ ਨ ਕਹੈ ॥੧॥ ਰਹਾਉ ॥ਬਿਨੁ ਹਰਿ ਸਗਲ ਨਿਰਾਰਥ ਕਾਮ ॥ਸੁਇਨਾ ਰੁਪਾ ਮਾਟੀ ਦਾਮ ॥
ਗੁਰ ਕਾ ਸਬਦੁ ਜਾਪਿ ਮਨ ਸੁਖਾ ॥
ਈਹਾ ਊਹਾ ਤੇਰੋ ਊਜਲ ਮੁਖਾ ॥੨॥
ਕਰਿ ਕਰਿ ਥਾਕੇ ਵਡੇ ਵਡੇਰੇ ॥ਕਿਨ ਹੀ ਨ ਕੀਏ ਕਾਜ ਮਾਇਆ ਪੂਰੇ ॥ਹਰਿ ਹਰਿ ਨਾਮੁ ਜਪੈ ਜਨੁ ਕੋਇ ॥ਤਾ ਕੀ ਆਸਾ ਪੂਰਨ ਹੋਇ ॥੩॥ਹਰਿ ਭਗਤਨ ਕੋ ਨਾਮੁ ਅਧਾਰੁ ॥ਸੰਤੀ ਜੀਤਾ ਜਨਮੁ ਅਪਾਰੁ ॥ਹਰਿ ਸੰਤੁ ਕਰੇ ਸੋਈ ਪਰਵਾਣੁ ॥ਨਾਨਕ ਦਾਸੁ ਤਾ ਕੈ ਕੁਰਬਾਣੁ ॥੪॥੧੧॥੨੨॥
ਮਹਲਾ ੫ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਸਾਹਿਬ ਜੀ
ਅੰਗ ,੮੮੯(899)
ਹੇ ਭਾਈ! ਗੁਰੂ ਦਾ ਸ਼ਬਦ ਚੇਤੇ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ ਕਰ, ਤੇਰੇ ਮਨ ਨੂੰ ਆਨੰਦ ਮਿਲੇਗਾ; ਇਥੇ ਅਤੇ ਪਰਲੋਕ ਵਿਚ ਤੂੰ ਸੁਰਖ਼ਰੂ ਹੋਵੇਂਗਾ।
26 ਮਈ 1922 :- ਗੁਰੂ ਕਾ ਬਾਗ਼ ਮੋਰਚਾ: ਜੱਥਿਆਂ ਉੱਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦਾ ਅੰਨ੍ਹਾ ਜ਼ੁਲਮ
ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਤੋਂ ਲਗਭਗ 20 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੂਰ ਸਥਿਤ ਗੁਰੂ ਕਾ ਬਾਗ਼ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਲੰਗਰ ਲਈ ਜਦੋਂ ਸਿੰਘਾਂ ਨੇ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਦੀ ਹੀ ਜ਼ਮੀਨ (ਬਾਗ਼) ਵਿੱਚੋਂ ਸੁੱਕੀਆਂ ਲੱਕੜਾਂ ਵੱਢੀਆਂ, ਤਾਂ ਉੱਥੋਂ ਦੇ ਸਰਕਾਰ-ਪੱਖੀ ਮਹੰਤ ਸੁੰਦਰ ਦਾਸ ਨੇ ਪੁਲਿਸ ਕੋਲ ‘ਲੱਕੜਾਂ ਦੀ ਚੋਰੀ’ ਦੀ ਝੂਠੀ ਸ਼ਿਕਾਇਤ ਦਰਜ ਕਰਵਾ ਦਿੱਤੀ।
ਅੰਗਰੇਜ਼ ਸਰਕਾਰ, ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਨਨਕਾਣਾ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਸਾਕੇ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅਕਾਲੀ ਲਹਿਰ ਨੂੰ ਕੁਚਲਣ ਦਾ ਮੌਕਾ ਲੱਭ ਰਹੀ ਸੀ, ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਬਹਾਨਾ ਬਣਾਇਆ।
ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪੰਜ ਸੇਵਾਦਾਰ ਸਿੰਘਾਂ ਨੂੰ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕਰਕੇ ਸਖ਼ਤ ਸਜ਼ਾਵਾਂ ਸੁਣਾ ਦਿੱਤੀਆਂ। ਇਸ ਧੱਕੇਸ਼ਾਹੀ ਦੇ ਵਿਰੋਧ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ (SGPC) ਨੇ ਮੋਰਚਾ ਲਗਾਉਣ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ।
ਮਈ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸਿੰਘਾਂ ਦੇ ਛੋਟੇ-ਛੋਟੇ ਜੱਥੇ ਜਾ ਕੇ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰੀਆਂ ਦੇ ਰਹੇ ਸਨ। ਪਰ 25-26 ਮਈ 1922 ਦੇ ਦਿਨਾਂ ਦੌਰਾਨ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਆਪਣੀ ਰਣਨੀਤੀ ਬਦਲ ਲਈ। ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਦੇਖਿਆ ਕਿ ਜੇਲ੍ਹਾਂ ਭਰਨ ਨਾਲ ਵੀ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਘਟ ਨਹੀਂ ਰਹੀ, ਸਗੋਂ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਪਿੰਡ-ਪਿੰਡ ਵਿੱਚੋਂ ਹੋਰ ਸਿੰਘ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵੱਲ ਵਧ ਰਹੇ ਹਨ।
ਬੇਰਹਿਮ ਅਫ਼ਸਰਾਂ ਦੀ ਨਿਯੁਕਤੀ: ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਅੰਦੋਲਨ ਨੂੰ ਸਖ਼ਤੀ ਨਾਲ ਕੁਚਲਣ ਲਈ ਇੱਕ ਬੇਰਹਿਮ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਪੁਲਿਸ ਮੁਖੀ ਬੀ. ਟੀ. (S.G.M. Beatty) ਨੂੰ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ।
ਰਸਤੇ ਬੰਦ ਕਰਨੇ: 26 ਮਈ ਦੇ ਆਸ-ਪਾਸ ਪੁਲਿਸ ਨੇ ਗੁਰੂ ਕਾ ਬਾਗ਼ ਨੂੰ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਸਾਰੇ ਰਸਤਿਆਂ, ਪੁਲਾਂ ਅਤੇ ਪਗਡੰਡੀਆਂ ‘ਤੇ ਕੰਡਿਆਲੀਆਂ ਤਾਰਾਂ ਲਗਾ ਕੇ ਪੂਰੀ ਨਾਕਾਬੰਦੀ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਸਰਕਾਰ ਦਾ ਹੁਕਮ ਸੀ ਕਿ ਕਿਸੇ ਵੀ ਜੱਥੇ ਨੂੰ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਨੇੜੇ ਨਾ ਪਹੁੰਚਣ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ ਅਤੇ ਰਸਤੇ ਵਿੱਚ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਹੌਸਲਾ ਤੋੜ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ।
ਜਦੋਂ ਵੀ ਸਿੰਘਾਂ ਦਾ ਜੱਥਾ ਸ਼੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ ਤੋਂ ਅਰਦਾਸ ਕਰਕੇ, ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ, ਸ਼ਾਂਤਮਈ ਰਹਿਣ ਦੀ ਸਹੁੰ ਖਾ ਕੇ ਤੁਰਦਾ, ਤਾਂ ਪੁਲਿਸ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਰਸਤੇ ਵਿੱਚ ਹੀ ਘੇਰ ਲੈਂਦੀ।
ਲੋਹੇ ਦੇ ਕੁੰਡਿਆਂ ਵਾਲੀਆਂ ਲਾਠੀਆਂ: 26 ਮਈ ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੇ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਪੁਲਿਸ ਨੇ ਸਿੰਘਾਂ ਨੂੰ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕਰਨ ਦੀ ਬਜਾਏ ਉੱਥੇ ਹੀ ਕੁੱਟਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਪੁਲਿਸ ਵਾਲਿਆਂ ਕੋਲ ਭਾਰੀ ਲਾਠੀਆਂ ਸਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅੱਗੇ ਲੋਹੇ ਦੇ ਪੱਤਰੇ ਜਾਂ ਕੁੰਡੇ ਲੱਗੇ ਹੋਏ ਸਨ।
ਸਬਰ ਦਾ ਇਮਤਿਹਾਨ: ਸਿੰਘਾਂ ਉੱਤੇ ਉਦੋਂ ਤੱਕ ਲਾਠੀਆਂ ਵਰ੍ਹਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ, ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਉਹ ਲਹੂ-ਲੁਹਾਨ ਹੋ ਕੇ ਜ਼ਮੀਨ ‘ਤੇ ਬੇਹੋਸ਼ ਨਹੀਂ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਸਿੰਘਾਂ ਦੇ ਸਿਰ ਪਾਟ ਜਾਂਦੇ, ਹੱਡੀਆਂ ਟੁੱਟ ਜਾਂਦੀਆਂ, ਪਰ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਸਹੁੰ ਕਾਰਨ ਕੋਈ ਵੀ ਸਿੰਘ ਨਾ ਤਾਂ ਅੱਗੋਂ ਹੱਥ ਚੁੱਕਦਾ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਪਿੱਛੇ ਹਟਦਾ। ਉਹ ਜ਼ਮੀਨ ‘ਤੇ ਡਿੱਗ ਕੇ ਵੀ ਸਿਰਫ਼ ‘ਵਾਹਿਗੁਰੂ, ਵਾਹਿਗੁਰੂ’ ਦਾ ਜਾਪ ਕਰਦੇ।
ਕੇਸਾਂ ਦੀ ਬੇਅਦਬੀ: ਅੰਗਰੇਜ਼ ਪੁਲਿਸ ਦੇ ਘੋੜਸਵਾਰ ਸਿੰਘਾਂ ਨੂੰ ਕੇਸਾਂ (ਵਾਲਾਂ) ਅਤੇ ਦਾੜ੍ਹਿਆਂ ਤੋਂ ਫੜ ਕੇ ਜ਼ਮੀਨ ‘ਤੇ ਘੜੀਸਦੇ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਘੋੜੇ ਚੜ੍ਹਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦੇ।
ਇਸ ਅੰਨ੍ਹੇ ਜ਼ੁਲਮ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਜਦੋਂ ਦੇਸ਼-ਵਿਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਫੈਲੀ, ਤਾਂ ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ ਦੇ ਨਜ਼ਦੀਕੀ ਦੋਸਤ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਈਸਾਈ ਪਾਦਰੀ ਸੀ. ਐੱਫ. ਐਂਡਰਿਊਜ਼ (C.F. Andrews) ਇਸ ਘਟਨਾ ਨੂੰ ਖ਼ੁਦ ਦੇਖਣ ਲਈ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਪਹੁੰਚੇ।
ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਡਾਇਰੀ ਅਤੇ ਗਵਰਨਰ ਨੂੰ ਭੇਜੀ ਚਿੱਠੀ ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ:
“ਮੈਂ ਆਪਣੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਸੈਂਕੜੇ ਮਨੁੱਖਾਂ (ਸਿੰਘਾਂ) ਨੂੰ ਦੇਖਿਆ, ਜੋ ਬਿਲਕੁਲ ਸ਼ਾਂਤ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਚਿਹਰਿਆਂ ‘ਤੇ ਰੱਬੀ ਨੂਰ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਪੁਲਿਸ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਿਰਾਂ ‘ਤੇ ਬੇਰਹਿਮੀ ਨਾਲ ਲਾਠੀਆਂ ਮਾਰਦੀ ਸੀ, ਤਾਂ ਉਹ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਗੁੱਸੇ ਦੇ ਉਸ ਜ਼ੁਲਮ ਨੂੰ ਸਹਿੰਦੇ ਸਨ। ਮੈਨੂੰ ਲੱਗਿਆ ਜਿਵੇਂ ਮੈਂ ਈਸਾ ਮਸੀਹ ਨੂੰ ਦੁਬਾਰਾ ਸੂਲੀ ‘ਤੇ ਚੜ੍ਹਦੇ ਦੇਖ ਰਿਹਾ ਹਾਂ। ਇਹ ਮਨੁੱਖਤਾ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਸਬਰ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਮਿਸਾਲ ਹੈ।”
ਅੰਗਰੇਜ਼ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਸੋਚਿਆ ਸੀ ਕਿ ਇਸ ਅੰਨ੍ਹੇ ਜ਼ੁਲਮ ਨਾਲ ਸਿੱਖ ਡਰ ਜਾਣਗੇ, ਪਰ ਉਲਟਾ ਸਿੰਘਾਂ ਦੇ ਜੱਥੇ ਹੋਰ ਵੱਡੇ ਹੁੰਦੇ ਗਏ। ਫ਼ੌਜ ਤੋਂ ਸੇਵਾਮੁਕਤ (Retired) ਹੋਏ ਸਿੱਖ ਫ਼ੌਜੀਆਂ ਨੇ ਵੀ ਆਪਣੇ ਮੈਡਲ ਮੋੜ ਕੇ ਇਸ ਮੋਰਚੇ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲੈਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।
ਅਖੀਰ, ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਵਿੱਚ ਬਦਨਾਮੀ ਹੁੰਦੀ ਦੇਖ ਕੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਸਰਕਾਰ ਬੁਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹਾਰ ਗਈ। ਨਵੰਬਰ 1922 ਵਿੱਚ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਇੱਕ ਮਸ਼ਹੂਰ ਇੰਜੀਨੀਅਰ ਰਾਇ ਬਹਾਦਰ ਗੰਗਾ ਰਾਮ ਰਾਹੀਂ ਉਹ ਜ਼ਮੀਨ ਲੀਜ਼ ‘ਤੇ ਦਵਾਈ ਅਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਲੱਕੜਾਂ ਵੱਢਣ ਦਾ ਹੱਕ ਦੇ ਕੇ ਸਾਰੇ 5,600 ਤੋਂ ਵੱਧ ਕੈਦੀ ਸਿੰਘਾਂ ਨੂੰ ਬਿਨਾਂ ਸ਼ਰਤ ਰਿਹਾਅ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।