ਰਾਗੁ ਗਉੜੀ ਪੂਰਬੀ ਮਹਲਾ ੫ ॥
ਕਰਉ ਬੇਨੰਤੀ ਸੁਣਹੁ ਮੇਰੇ ਮੀਤਾ ਸੰਤ ਟਹਲ ਕੀ ਬੇਲਾ ॥
ਈਹਾ ਖਾਟਿ ਚਲਹੁ ਹਰਿ ਲਾਹਾ ਆਗੈ ਬਸਨੁ ਸੁਹੇਲਾ ॥੧॥
ਅਉਧ ਘਟੈ ਦਿਨਸੁ ਰੈਣਾਰੇ ॥ਮਨ ਗੁਰ ਮਿਲਿ ਕਾਜ ਸਵਾਰੇ ॥੧॥ ਰਹਾਉ ॥ਇਹੁ ਸੰਸਾਰੁ ਬਿਕਾਰੁ ਸੰਸੇ ਮਹਿ ਤਰਿਓ ਬ੍ਰਹਮ ਗਿਆਨੀ ॥ਜਿਸਹਿ ਜਗਾਇ ਪੀਆਵੈ ਇਹੁ ਰਸੁ ਅਕਥ ਕਥਾ ਤਿਨਿ ਜਾਨੀ ॥੨॥ਜਾ ਕਉ ਆਏ ਸੋਈ ਬਿਹਾਝਹੁ ਹਰਿ ਗੁਰ ਤੇ ਮਨਹਿ ਬਸੇਰਾ ॥ਨਿਜ ਘਰਿ ਮਹਲੁ ਪਾਵਹੁ ਸੁਖ ਸਹਜੇ ਬਹੁਰਿ ਨ ਹੋਇਗੋ ਫੇਰਾ ॥੩॥ਅੰਤਰਜਾਮੀ ਪੁਰਖ ਬਿਧਾਤੇ ਸਰਧਾ ਮਨ ਕੀ ਪੂਰੇ ॥ਨਾਨਕ ਦਾਸੁ ਇਹੈ ਸੁਖੁ ਮਾਗੈ ਮੋ ਕਉ ਕਰਿ ਸੰਤਨ ਕੀ ਧੂਰੇ ॥੪॥੫॥
ਮਹਲਾ ੫ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਸਾਹਿਬ ਜੀ
ਰਾਗ ਗਉੜੀ, ੧੩
ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਸਮਝਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਹੇ ਮੇਰੇ ਮਿੱਤਰੋ! ਸੁਣੋ! ਮੈਂ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦਾ ਹਾਂ-(ਹੁਣ) ਗੁਰਮੁਖਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਨ ਦਾ ਵੇਲਾ ਹੈ।(ਜੇ ਸੇਵਾ ਕਰੋਗੇ, ਤਾਂ) ਇਸ ਜਨਮ ਵਿਚ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਨਾਮ ਦੀ ਖੱਟੀ ਖੱਟ ਕੇ ਜਾਵੋਗੇ, ਅਤੇ ਪਰਲੋਕ ਵਿਚ ਰਹਿਣਾ ਸੌਖਾ ਹੋ ਜਾਇਗਾ ॥੧॥
26 ਜੂਨ 1838:- ਲਾਹੌਰ ਦੀ ਇਤਿਹਾਸਕ ਤ੍ਰਿਪੱਖੀ ਸੰਧੀ
੧. ਸੰਧੀ ਦਾ ਪਿਛੋਕੜ: ਦੁਨੀਆ ਦੀ ‘ਮਹਾਨ ਖੇਡ’ (The Great Game)
੧੮੩੦ ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ ਏਸ਼ੀਆ ਦੇ ਨਕਸ਼ੇ ‘ਤੇ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਵੱਡੀ ਸਿਆਸੀ ਖੇਡ ਚੱਲ ਰਹੀ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ‘ਦ ਗ੍ਰੇਟ ਗੇਮ’ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।
ਰੂਸ ਦਾ ਡਰ: ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਰਕਾਰ (ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ) ਨੂੰ ਇਹ ਡਰ ਸਤਾ ਰਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਰੂਸੀ ਸਾਮਰਾਜ (Russia) ਅਫ਼ਗਾਨਿਸਤਾਨ ਦੇ ਰਸਤੇ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਵੱਲ ਵਧ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਕਾਬੁਲ ਦੀ ਗੱਦੀ ‘ਤੇ ਦੋਸਤ ਮੁਹੰਮਦ ਖਾਨ ਦਾ ਰਾਜ ਸੀ, ਜੋ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੀ ਬਜਾਏ ਰੂਸ ਨਾਲ ਦੋਸਤੀ ਵਧਾ ਰਿਹਾ ਸੀ।
ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੀ ਚਿੰਤਾ: ਭਾਰਤ ਦੇ ਗਵਰਨਰ-ਜਨਰਲ ਲਾਰਡ ਆਕਲੈਂਡ (Lord Auckland) ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ ਕਿ ਕਾਬੁਲ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਅਜਿਹਾ ਸ਼ਾਸਕ ਬੈਠੇ ਜੋ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦਾ ਵਫ਼ਾਦਾਰ ਹੋਵੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਅਫ਼ਗਾਨਿਸਤਾਨ ਦੇ ਸਾਬਕਾ ਰਾਜਾ ਸ਼ਾਹ ਸ਼ੁਜਾ ‘ਤੇ ਪਈ, ਜੋ ਆਪਣੀ ਗੱਦੀ ਖੋਹੇ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਲੁਧਿਆਣਾ ਵਿੱਚ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਵਿੱਚ ਰਹਿ ਰਿਹਾ ਸੀ ਅਤੇ ਦੁਬਾਰਾ ਰਾਜਾ ਬਣਨ ਦੇ ਸੁਪਨੇ ਦੇਖ ਰਿਹਾ ਸੀ।
ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੀ ਮਜਬੂਰੀ: ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ
ਅੰਗਰੇਜ਼ ਸਿੱਧੇ ਅਫ਼ਗਾਨਿਸਤਾਨ ‘ਤੇ ਹਮਲਾ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕਰ ਸਕਦੇ ਕਿਉਂਕਿ ਰਸਤੇ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਕੰਧ ਖੜ੍ਹੀ ਸੀ—ਸ਼ੇਰ-ਏ-ਪੰਜਾਬ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦਾ ਖ਼ਾਲਸਾ ਰਾਜ। ਖ਼ਾਲਸਾ ਫੌਜ ਨੇ ੧੮੩੭ ਦੀ ਜਮਰੌਦ ਦੀ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਅਫ਼ਗਾਨਾਂ ਨੂੰ ਪਿੱਛੇ ਧੱਕ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਇਸ ਲਈ, ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਪਤਾ ਸੀ ਕਿ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਮਦਦ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਕਾਬੁਲ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਣਾ ਅਸੰਭਵ ਹੈ।
੨. ਲਾਹੌਰ ਵਿੱਚ ਮਿਸ਼ਨ ਦੀ ਆਮਦ ਅਤੇ ਗੁਪਤ ਵਾਰਤਾ
ਮਈ ੧੮੩੮ ਵਿੱਚ, ਲਾਰਡ ਆਕਲੈਂਡ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਭ ਤੋਂ ਚਤੁਰ ਅਫ਼ਸਰ ਵਿਲੀਅਮ ਮੈਕਨਾਟਨ (William Macnaghten) ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਮਿਸ਼ਨ ਲਾਹੌਰ ਭੇਜਿਆ।
ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਪਾਰਖੂ ਅੱਖ: ਜਦੋਂ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਪ੍ਰਸਤਾਵ ਰੱਖਿਆ ਕਿ ਉਹ ਅਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਮਿਲ ਕੇ ਸ਼ਾਹ ਸ਼ੁਜਾ ਨੂੰ ਕਾਬੁਲ ਦੀ ਗੱਦੀ ‘ਤੇ ਬਿਠਾਉਣਗੇ, ਤਾਂ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਬਹੁਤ ਸਾਵਧਾਨ ਸਨ। ਉਹ ਜਾਣਦੇ ਸਨ ਕਿ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਇਸ ਬਹਾਨੇ ਖ਼ਾਲਸਾ ਰਾਜ ਦੇ ਅੰਦਰ ਆਪਣਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਵਧਾਉਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ।
ਲੰਮੀ ਬਹਿਸ: ਕਈ ਹਫ਼ਤਿਆਂ ਤੱਕ ਲਾਹੌਰ ਦਰਬਾਰ ਵਿੱਚ ਗੁਪਤ ਮੀਟਿੰਗਾਂ ਦਾ ਦੌਰ ਚੱਲਿਆ। ਮਹਾਰਾਜਾ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਸਾਫ਼ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਸਿੱਖ ਫੌਜ ਤਾਂ ਹੀ ਮਦਦ ਕਰੇਗੀ ਜੇਕਰ ਖ਼ਾਲਸਾ ਰਾਜ ਦੇ ਹਿੱਤਾਂ ਦੀ ਪੂਰੀ ਰੱਖਿਆ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇਗੀ। ਅਖ਼ੀਰ, ਤਿੰਨਾਂ ਧਿਰਾਂ (ਸਿੱਖ, ਅੰਗਰੇਜ਼ ਅਤੇ ਸ਼ਾਹ ਸ਼ੁਜਾ) ਦੇ ਨੁਮਾਇੰਦਿਆਂ ਦੀ ਸਹਿਮਤੀ ਨਾਲ ੧੮ ਧਾਰਾਵਾਂ (Articles) ਵਾਲਾ ਇੱਕ ਇਤਿਹਾਸਕ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਤਿਆਰ ਹੋਇਆ, ਜਿਸ ‘ਤੇ ੨੬ ਜੂਨ ੧੮੩੮ ਨੂੰ ਦਸਤਖਤ ਕੀਤੇ ਗਏ।
੩. ਤ੍ਰਿਪੱਖੀ ਸੰਧੀ ਦੀਆਂ ਮੁੱਖ ਸ਼ਰਤਾਂ (Major Terms)
ਇਸ ਸੰਧੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਹ ਸ਼ੁਜਾ ਕੋਲੋਂ ਅਜਿਹੀਆਂ ਸ਼ਰਤਾਂ ਮੰਨਵਾਈਆਂ ਗਈਆਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਖ਼ਾਲਸਾ ਰਾਜ ਦੀ ਪ੍ਰਭੂਸੱਤਾ ‘ਤੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਲਈ ਕਾਨੂੰਨੀ ਮੋਹਰ ਲਗਾ ਦਿੱਤੀ:
ਸਰਹੱਦਾਂ ਦੀ ਪੱਕੀ ਮਾਨਤਾ: ਸ਼ਾਹ ਸ਼ੁਜਾ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਵਾਰਸਾਂ ਨੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਲਈ ਮੰਨ ਲਿਆ ਕਿ ਅਫ਼ਗਾਨਿਸਤਾਨ ਦਾ ਹੁਣ ਉਹਨਾਂ ਇਲਾਕਿਆਂ ‘ਤੇ ਕੋਈ ਹੱਕ ਨਹੀਂ ਹੈ ਜੋ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਜਿੱਤੇ ਹਨ। ਸੰਧੀ ਤਹਿਤ ਪਿਸ਼ਾਵਰ, ਖ਼ੈਬਰ ਦਰ੍ਹਾ, ਅਟਕ, ਕਸ਼ਮੀਰ, ਮੁਲਤਾਨ, ਡੇਰਾ ਗਾਜ਼ੀ ਖਾਨ, ਡੇਰਾ ਇਸਮਾਈਲ ਖਾਨ ਅਤੇ ਸਿੰਧ ਦੇ ਕਈ ਇਲਾਕੇ ਪੱਕੇ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਖ਼ਾਲਸਾ ਰਾਜ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਐਲਾਨੇ ਗਏ।
ਸਾਲਾਨਾ ਨਜ਼ਰਾਨਾ (ਖ਼ਰਾਜ): ਕਾਬੁਲ ਦੀ ਗੱਦੀ ਦੁਬਾਰਾ ਮਿਲਣ ਦੇ ਬਦਲੇ ਸ਼ਾਹ ਸ਼ੁਜਾ ਨੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਹਰ ਸਾਲ ੨ ਲੱਖ ਰੁਪਏ ਨਜ਼ਰਾਨਾ ਦੇਣ ਦਾ ਵਾਅਦਾ ਕੀਤਾ।
ਸਿੰਧ ਦਾ ਮਸਲਾ: ਸਿੰਧ ਦੇ ਅਮੀਰਾਂ (ਸ਼ਾਸਕਾਂ) ਕੋਲੋਂ ਵਸੂਲੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਟੈਕਸ ਵਿੱਚੋਂ ਮਹਾਰਾਜਾ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਵੱਡਾ ਹਿੱਸਾ ਦੇਣਾ ਤੈਅ ਹੋਇਆ।
ਫੌਜੀ ਸਹਿਯੋਗ: ਕਾਬੁਲ ‘ਤੇ ਚੜ੍ਹਾਈ ਵੇਲੇ ਸਿੱਖ ਫੌਜ ਅਤੇ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਫੌਜ ਮਿਲ ਕੇ ਕੰਮ ਕਰਨਗੀਆਂ। ਮਹਾਰਾਜਾ ਸਾਹਿਬ ਲੋੜ ਪੈਣ ‘ਤੇ ਆਪਣੀ ਇਕ ਮੁਸਲਿਮ ਰੈਜੀਮੈਂਟ ਸ਼ਾਹ ਸ਼ੁਜਾ ਦੀ ਮਦਦ ਲਈ ਭੇਜਣਗੇ।
ਵਿਦੇਸ਼ ਨੀਤੀ ‘ਤੇ ਰੋਕ: ਅਫ਼ਗਾਨਿਸਤਾਨ ਦਾ ਰਾਜਾ ਬਣਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸ਼ਾਹ ਸ਼ੁਜਾ, ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੀ ਸਲਾਹ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਵੀ ਦੂਜੇ ਦੇਸ਼ (ਜਿਵੇਂ ਰੂਸ կਾ ਈਰਾਨ) ਨਾਲ ਕੋਈ ਸਿਆਸੀ ਸਬੰਧ ਨਹੀਂ ਰੱਖ ਸਕੇਗਾ।
੪. ਇਸ ਸੰਧੀ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸਕ ਮਹੱਤਵ ਅਤੇ ਨਤੀਜੇ
🟢 ਖ਼ਾਲਸਾ ਰਾਜ ਲਈ ਵੱਡੀ ਜਿੱਤ
ਇਹ ਸੰਧੀ ਕੂਟਨੀਤਕ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਬਹੁਤ ਵੱਡੀ ਜਿੱਤ ਸੀ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਅਫ਼ਗਾਨ ਧਾੜਵੀਆਂ (ਜਿਵੇਂ ਅਹਿਮਦ ਸ਼ਾਹ ਅਬਦਾਲੀ) ਨੇ ਸਦੀਆਂ ਤੱਕ ਪੰਜਾਬ ਅਤੇ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਨੂੰ ਲੁੱਟਿਆ ਸੀ, ਅੱਜ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੀ ਸ਼ਾਹੀ ਵਾਰਸ (ਸ਼ਾਹ ਸ਼ੁਜਾ) ਨੇ ਲਾਹੌਰ ਆ ਕੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਅਧੀਨਗੀ ਅਤੇ ਜਿੱਤਾਂ ਨੂੰ ਲਿਖਤੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਵੀਕਾਰ ਕੀਤਾ ਸੀ।
🔴 ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੀ ਭਿਆਨਕ ਭੁੱਲ ਅਤੇ ‘ਪਹਿਲੀ ਐਂਗਲੋ-ਅਫ਼ਗਾਨ ਜੰਗ’
ਸੰਧੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ੧੮੩੯ ਵਿੱਚ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਅਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਮਦਦ ਨਾਲ ਸ਼ਾਹ ਸ਼ੁਜਾ ਨੂੰ ਕਾਬੁਲ ਦੀ ਗੱਦੀ ‘ਤੇ ਬਿਠਾ ਤਾਂ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ, ਪਰ ਅਫ਼ਗਾਨੀ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਇੱਕ ਕਠਪੁਤਲੀ ਰਾਜੇ ਅਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਨੂੰ ਬਰਦਾਸ਼ਤ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ।
੧੮੪੧ ਵਿੱਚ ਅਫ਼ਗਾਨਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਵੱਡੀ ਬਗਾਵਤ ਹੋਈ।
ਅਫ਼ਗਾਨੀ ਯੋਧਿਆਂ ਨੇ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਫੌਜ ਨੂੰ ਬੁਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੁਚਲ ਦਿੱਤਾ। ਲਗਭਗ ੧੬,੫੦੦ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸੈਨਿਕ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰਕ ਮੈਂਬਰ ਕਾਬੁਲ ਤੋਂ ਵਾਪਸ ਆਉਂਦੇ ਹੋਏ ਬਰਫ਼ੀਲੇ ਪਹਾੜਾਂ ਵਿੱਚ ਮਾਰੇ ਗਏ। ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਇਸ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਸ਼ਰਮਨਾਕ ਹਾਰ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਾਹ ਸ਼ੁਜਾ ਨੂੰ ਵੀ ਕਾਬੁਲ ਵਿੱਚ ਕਤਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।