ਡਖਣੇ ਮਃ ੫
ਜਿਨਾ ਪਿਛੈ ਹਉ ਗਈ ਸੇ ਮੈ ਪਿਛੈ ਭੀ ਰਵਿਆਸੁ ||
ਜਿਨਾ ਕੀ ਮੈ ਆਸੜੀ ਤਿਨਾ ਮਹਿਜੀ ਆਸ ||
ਮਹਲਾ ੫ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਸਾਹਿਬ ਜੀ
ਮਾਰੂ ੧੦੯੭
ਮਾਇਆ ਦਾ ਅਜਬ ਪ੍ਰਭਾਵ ਹੈ ਸਭ ਮਾਇਆ ਦੀ ਖਾਤਰ ਭਟਕਦੇ ਫਿਰਦੇ ਹਨ । ਜਿਨਾ ਦੇ ਪਿਛੇ ਮੈ ਜਾਂਦਾ ਹਾ, ਤਾ ਉਹ ਵੀ ਮੇਰੇ ਪਿਛੇ ਤੁਰੇ ਫਿਰਦੇ ਹਨ |
ਜਿਨਾ ਦੀ ਸਹੈਤਾ ਦੀ ਮੈ ਆਸ ਰਖੀ ਹੈ ਉਹ ਮੈਥੋ ਆਸ ਬਣਾਈ ਬੈਠੇ ਹਨ |
26 ਫਰਵਰੀ ਜੀ 1822 :- ਜਰਨੈਲ ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨਲਵਾ ਦੀ ਪਠਾਣਾਂ ਨੂੰ ਹਰਾ ਕੇ ‘ਹਜ਼ਾਰਾਂ’ ਉੱਤੇ ਜਿੱਤ
ਹਜ਼ਾਰਾ ਦਾ ਇਲਾਕਾ (ਜੋ ਹੁਣ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਖ਼ੈਬਰ ਪਖ਼ਤੂਨਖ਼ਵਾ ਵਿੱਚ ਹੈ) ਅਫ਼ਗਾਨ ਪਠਾਣਾਂ ਦਾ ਬਹੁਤ ਹੀ ਖ਼ਤਰਨਾਕ ਇਲਾਕਾ ਸੀ। ਇੱਥੋਂ ਦੇ ਕਬੀਲੇ ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਵਿਰੋਧੀ ਸਨ। ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨਲਵਾ ਨੇ ਇੱਥੇ ਜਿੱਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ ਖਾਲਸਾ ਰਾਜ ਦੀਆਂ ਸਰਹੱਦਾਂ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕੀਤਾ।
1822 ਵਿੱਚ ਜਦੋਂ ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨਲਵਾ ਕਸ਼ਮੀਰ ਤੋਂ ਵਾਪਸ ਆ ਰਹੇ ਸਨ, ਤਾਂ ਰਸਤੇ ਵਿੱਚ ਹਜ਼ਾਰਾ ਦੇ ਇਲਾਕੇ ‘ਚ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਪਠਾਣਾਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਰਸਤਾ ਰੋਕ ਲਿਆ। ਪਠਾਣਾਂ ਨੂੰ ਗੁਮਾਨ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਛੋਟੀ ਜਿਹੀ ਟੁਕੜੀ ਨੂੰ ਹਰਾ ਦੇਣਗੇ, ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨਲਵਾ ਦੀ ਤਲਵਾਰ ਦੀ ਧਾਰ ਦਾ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਨਹੀਂ ਸੀ।
ਪਠਾਣਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਲਗਭਗ 20,000 ਤੋਂ 30,000 ਦੇ ਕਰੀਬ ਸੀ, ਜਦਕਿ ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨਲਵਾ ਕੋਲ ਸਿਰਫ 7,000 ਸਿਪਾਹੀ ਸਨ। ਹਜ਼ਾਰਾ ਦੇ ਪਹਾੜੀ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਪਠਾਣਾਂ ਨੇ ਸਿੱਖ ਫੌਜ ‘ਤੇ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ। ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨਲਵਾ ਨੇ ਅਜਿਹੀ ਬਿਜਲੀ ਵਰਗੀ ਫੁਰਤੀ ਦਿਖਾਈ ਕਿ ਪਠਾਣਾਂ ਦੀਆਂ ਸਫ਼ਾਂ ਉਖੜ ਗਈਆਂ।
ਜਿੱਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨਲਵਾ ਨੇ ਹਜ਼ਾਰਾ ਦੇ ਇਲਾਕੇ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਦਾ ਕੇਸਰੀ ਨਿਸ਼ਾਨ ਸਾਹਿਬ ਲਹਿਰਾਇਆ। ਇਹ ਪਠਾਣਾਂ ਲਈ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਸੰਦੇਸ਼ ਸੀ ਕਿ ਹੁਣ ਅਫ਼ਗਾਨਿਸਤਾਨ ਦੀਆਂ ਸਰਹੱਦਾਂ ਤੱਕ ਖਾਲਸਾ ਰਾਜ ਦੀ ਧੱਕ ਪੈ ਚੁੱਕੀ ਹੈ। ਇਸ ਜਿੱਤ ਨੇ ਪਠਾਣਾਂ ਦੇ ਮਨਾਂ ਵਿੱਚ ਨਲਵਾ ਦਾ ਇੰਨਾ ਖੌਫ਼ ਪੈਦਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਅੱਜ ਵੀ ਉੱਥੇ ਮਾਵਾਂ ਆਪਣੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ‘ਹਰੀਆ’ (ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨਲਵਾ) ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਡਰਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ।
ਹਜ਼ਾਰਾ ਦੇ ਇਲਾਕੇ ਨੂੰ ਪੱਕੇ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਕਾਬੂ ਵਿੱਚ ਰੱਖਣ ਲਈ ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨਲਵਾ ਨੇ ਉੱਥੇ ਇੱਕ ਕਿਲ੍ਹਾ ਬਣਵਾਇਆ ਜਿਸ ਦਾ ਨਾਮ ‘ਕਿਲ੍ਹਾ ਹਰਕਿਸ਼ਨਗੜ੍ਹ’ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ। ਇਸ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇੱਕ ਸ਼ਹਿਰ ਵਸਾਇਆ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਅੱਜ ਵੀ ‘ਹਰੀਪੁਰ’ (ਪਾਕਿਸਤਾਨ) ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ ਅੱਜ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਯਾਦ ਦਿਵਾਉਂਦਾ ਹੈ।
ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨਲਵਾ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਜਰਨੈਲ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਬਲਕਿ ਇੱਕ ਕੁਸ਼ਲ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਕ ਵੀ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਹਜ਼ਾਰਾ ਵਿੱਚ ਭਾਰੀ ਟੈਕਸਾਂ ਨੂੰ ਖਤਮ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਇਨਸਾਫ਼ ਦਾ ਰਾਜ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਉੱਥੋਂ ਦੇ ਆਮ ਲੋਕ ਵੀ ਖਾਲਸਾ ਰਾਜ ਦੇ ਮੁਰੀਦ ਹੋ ਗਏ।