ਗੁਰਮੁਖਿ ਸਾਸਤ੍ਰ ਸਿਮ੍ਰਿਤਿ ਬੇਦ ॥ਗੁਰਮੁਖਿ ਪਾਵੈ ਘਟਿ ਘਟਿ ਭੇਦ ॥
ਗੁਰਮੁਖਿ ਵੈਰ ਵਿਰੋਧ ਗਵਾਵੈ ॥ਗੁਰਮੁਖਿ ਸਗਲੀ ਗਣਤ ਮਿਟਾਵੈ ॥
ਗੁਰਮੁਖਿ ਰਾਮ ਨਾਮ ਰੰਗਿ ਰਾਤਾ ॥ਨਾਨਕ ਗੁਰਮੁਖਿ ਖਸਮੁ ਪਛਾਤਾ ॥੩੭॥ਬਿਨੁ ਗੁਰ ਭਰਮੈ ਆਵੈ ਜਾਇ ॥ਬਿਨੁ ਗੁਰ ਘਾਲ ਨ ਪਵਈ ਥਾਇ ॥ਬਿਨੁ ਗੁਰ ਮਨੂਆ ਅਤਿ ਡੋਲਾਇ ॥ਬਿਨੁ ਗੁਰ ਤ੍ਰਿਪਤਿ ਨਹੀ ਬਿਖੁ ਖਾਇ ॥ਬਿਨੁ ਗੁਰ ਬਿਸੀਅਰੁ ਡਸੈ ਮਰਿ ਵਾਟ ॥ਨਾਨਕ ਗੁਰ ਬਿਨੁ ਘਾਟੇ ਘਾਟ ॥੩੮॥
ਮਹਲਾ ੧ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਜੀ
ਅੰਗ, ੯੮੦
(ਗੁਰਮੁਖ) ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਗੁਰੂ ਦੇ ਸਨਮੁਖ ਹੈ, ਉਹ ਦੂਜਿਆਂ ਨਾਲ ਵੈਰ-ਵਿਰੋਧ ਰੱਖਣਾ ਭੁਲਾ ਦੇਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਸ ਵੈਰ-ਵਿਰੋਧ ਦਾ ਸਾਰਾ ਲੇਖਾ ਹੀ ਮਿਟਾ ਦੇਂਦਾ ਹੈ (ਭਾਵ, ਕਦੇ ਇਹ ਸੋਚ ਮਨ ਵਿਚ ਆਉਣ ਹੀ ਨਹੀਂ ਦੇਂਦਾ ਕਿ ਕਿਸੇ ਨੇ ਕਦੇ ਉਸ ਨਾਲ ਵਧੀ ਕੀ ਕੀਤੀ।
26 ਅਪ੍ਰੈਲ 1834 – ਸਰਦਾਰ ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨਲਵਾ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਦੀਆਂ ਬੁਲੰਦੀਆਂ।
ਪਿਸ਼ਾਵਰ ਸਦੀਆਂ ਤੋਂ ਅਫ਼ਗਾਨਿਸਤਾਨ ਦਾ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਜਿੰਨੇ ਵੀ ਹਮਲਾਵਰ (ਗ਼ਜ਼ਨਵੀ, ਗੌਰੀ, ਬਾਬਰ, ਅਬਦਾਲੀ) ਭਾਰਤ ਆਏ, ਉਹ ਪਿਸ਼ਾਵਰ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋਏ ਸਨ। ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਜਾਣਦੇ ਸਨ ਕਿ ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਪਿਸ਼ਾਵਰ ‘ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਪੰਜਾਬ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੇ।
ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ੧੧੮ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਪਿਸ਼ਾਵਰ ‘ਤੇ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ। ਅਫ਼ਗਾਨ ਸ਼ਾਸਕ ਸ਼ੇਰ ਮੁਹੰਮਦ ਖ਼ਾਨ ਮੈਦਾਨ ਛੱਡ ਕੇ ਭੱਜ ਗਿਆ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਮਹਾਰਾਜਾ ਨੇ ਉਦੋਂ ਸਿੱਧਾ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰਨ ਦੀ ਬਜਾਏ ਉੱਥੋਂ ਦੇ ਸਥਾਨਕ ਸ਼ਾਸਕਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਅਧੀਨ ਬਣਾ ਕੇ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ।
ਇਹ ਜੰਗ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਭਿਆਨਕ ਜੰਗਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸੀ। ਅਫ਼ਗਾਨਾਂ ਨੇ “ਜਿਹਾਦ” ਦੇ ਨਾਮ ‘ਤੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਫ਼ੌਜ ਇਕੱਠੀ ਕੀਤੀ।
ਅਕਾਲੀ ਫੂਲਾ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਸ਼ਹਾਦਤ: ਇਸੇ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਮਹਾਨ ਜਰਨੈਲ ਅਕਾਲੀ ਫੂਲਾ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਅਦੁੱਤੀ ਬਹਾਦਰੀ ਦਿਖਾਉਂਦਿਆਂ ਸ਼ਹਾਦਤ ਪਾਈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਜਿੱਤ ਹੋਈ ਅਤੇ ਅਫ਼ਗਾਨਾਂ ਦਾ ਹੰਕਾਰ ਟੁੱਟ ਗਿਆ।
੧੮੩੪ ਵਿੱਚ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਫ਼ੈਸਲਾ ਕੀਤਾ ਕਿ ਹੁਣ ਪਿਸ਼ਾਵਰ ਨੂੰ ਸਿੱਧਾ ਲਾਹੌਰ ਦਰਬਾਰ ਦੇ ਅਧੀਨ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ।
ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨਲਵਾ ਦੀ ਅਗਵਾਈ: ਇਸ ਮੁਹਿੰਮ ਦੀ ਕਮਾਂਡ ਸਰਦਾਰ ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨਲਵਾ ਅਤੇ ਕੰਵਰ ਨੌਨਿਹਾਲ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਸੌਂਪੀ ਗਈ।
ਬਿਨਾਂ ਖੂਨ-ਖਰਾਬੇ ਦੇ ਜਿੱਤ: ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨਲਵਾ ਦੀ ਦਹਿਸ਼ਤ ਇੰਨੀ ਸੀ ਕਿ ਜਦੋਂ ਸਿੱਖ ਫ਼ੌਜਾਂ ਪਿਸ਼ਾਵਰ ਦੇ ਨੇੜੇ ਪਹੁੰਚੀਆਂ, ਤਾਂ ਅਫ਼ਗਾਨੀ ਸ਼ਾਸਕ (ਬਾਰਕਜ਼ਈ ਭਰਾ) ਬਿਨਾਂ ਲੜੇ ਹੀ ਸ਼ਹਿਰ ਛੱਡ ਕੇ ਪਹਾੜਾਂ ਵੱਲ ਭੱਜ ਗਏ। ੬ ਮਈ ੧੮੩੪ ਨੂੰ ਪਿਸ਼ਾਵਰ ਦੇ ਕਿਲ੍ਹਾ ਬਾਲਾ ਹਿਸਾਰ ‘ਤੇ ਕੇਸਰੀ ਨਿਸ਼ਾਨ ਸਾਹਿਬ ਝੁਲਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।
ਪਿਸ਼ਾਵਰ ਜਿੱਤਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨਲਵਾ ਨੂੰ ਉੱਥੋਂ ਦਾ ਗਵਰਨਰ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ।
ਸਖ਼ਤ ਪ੍ਰਬੰਧ: ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਬਾਗੀ ਕਬੀਲਿਆਂ ਨੂੰ ਨਕੇਲ ਪਾਈ।
ਨਵਾਂ ਸਿੱਕਾ: ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪਿਸ਼ਾਵਰ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਨਾਮ ਦਾ ‘ਹਰੀ ਸਿੰਘੀ’ ਸਿੱਕਾ ਚਲਾਇਆ।
ਕਿਲ੍ਹੇਬੰਦੀ: ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪਿਸ਼ਾਵਰ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਿਲ੍ਹੇ ਬਣਾਏ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਜਮਰੌਦ ਦਾ ਕਿਲ੍ਹਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ। ਇਹ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸੁਹਾਵਣਾ ਅਤੇ ਸਿਆਣਪ ਭਰਿਆ ਕਾਰਜ ਸੀ ਜਿਸ ਨੇ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਦਾ ਰਾਸਤਾ ਰੋਕ ਦਿੱਤਾ।
ਅਫ਼ਗਾਨਾਂ ਨੇ ਪਿਸ਼ਾਵਰ ਨੂੰ ਮੁੜ ਜਿੱਤਣ ਲਈ ੧੩੭ ਵਿੱਚ ਜਮਰੌਦ ‘ਤੇ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ। ਭਾਵੇਂ ਇਸ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਸਰਦਾਰ ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨਲਵਾ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋ ਗਏ, ਪਰ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਪਿਸ਼ਾਵਰ ‘ਤੇ ਆਪਣਾ ਕਬਜ਼ਾ ਬਰਕਰਾਰ ਰੱਖਿਆ। ਅਫ਼ਗਾਨਾਂ ਦੀ ਹਿੰਮਤ ਨਹੀਂ ਪਈ ਕਿ ਉਹ ਮੁੜ ਪਿਸ਼ਾਵਰ ਵੱਲ ਅੱਖ ਚੁੱਕ ਕੇ ਦੇਖ ਸਕਣ।