ਏਕੁ ਸੁਆਨੁ ਦੁਇ ਸੁਆਨੀ ਨਾਲਿ ॥ਭਲਕੇ ਭਉਕਹਿ ਸਦਾ ਬਇਆਲਿ ॥ਕੂੜੁ ਛੁਰਾ ਮੁਠਾ ਮੁਰਦਾਰੁ ॥ਧਾਣਕ ਰੂਪਿ ਰਹਾ ਕਰਤਾਰ ॥੧॥ਮੈ ਪਤਿ ਕੀ ਪੰਦਿ ਨ ਕਰਣੀ ਕੀ ਕਾਰ ॥ਤੇਰਾ ਏਕੁ ਨਾਮੁ ਤਾਰੇ ਸੰਸਾਰੁ ॥ਮੈ ਏਹਾ ਆਸ ਏਹੋ ਆਧਾਰੁ ॥੧॥ ਰਹਾਉ ॥ਮੁਖਿ ਨਿੰਦਾ ਆਖਾ ਦਿਨੁ ਰਾਤਿ ॥ਪਰ ਘਰੁ ਜੋਹੀ ਨੀਚ ਸਨਾਤਿ ॥ਕਾਮੁ ਕ੍ਰੋਧੁ ਤਨਿ ਵਸਹਿ ਚੰਡਾਲ ॥ਧਾਣਕ ਰੂਪਿ ਰਹਾ ਕਰਤਾਰ ॥੨॥ਹਉ ਠਗਵਾੜਾ ਠਗੀ ਦੇਸੁ ॥ਫਾਹੀ ਸੁਰਤਿ ਮਲੂਕੀ ਵੇਸੁ ॥ਖਰਾ ਸਿਆਣਾ ਬਹੁਤਾ ਭਾਰੁ ॥ਧਾਣਕ ਰੂਪਿ ਰਹਾ ਕਰਤਾਰ ॥੩॥
ਮੈ ਕੀਤਾ ਨ ਜਾਤਾ ਹਰਾਮਖੋਰੁ ॥
ਹਉ ਕਿਆ ਮੁਹੁ ਦੇਸਾ ਦੁਸਟੁ ਚੋਰੁ ॥
ਨਾਨਕੁ ਨੀਚੁ ਕਹੈ ਬੀਚਾਰੁ ॥ਧਾਣਕ ਰੂਪਿ ਰਹਾ ਕਰਤਾਰ ॥੪॥੨੯॥
ਮਹਲਾ ੧ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਜੀ
ਅੰਗ ,੨੪(24)
ਹੇ ਕਰਤਾਰ! ਮੈਂ ਤੇਰੀਆਂ ਦਾਤਾਂ ਦੀ ਕਦਰ ਨਹੀਂ ਪਛਾਣੀ, ਮੈਂ ਪਰਾਇਆ ਹੱਕ ਖਾਂਦਾ ਹਾਂ। ਮੈਂ ਵਿਕਾਰੀ ਹਾਂ, ਮੈਂ ਚੋਰ ਹਾਂ, ਤੇਰੇ ਸਾਹਮਣੇ ਮੈਂ ਕਿਸ ਮੂੰਹ ਨਾਲ ਹਾਜ਼ਰ ਹੋਵਾਂਗਾ?
25 ਮਈ 1606: ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰੀ।
ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦਾ ਜਨਮ ੧੫ ਅਪ੍ਰੈਲ ੧੫੬੩ ਨੂੰ ਗੋਇੰਦਵਾਲ ਸਾਹਿਬ (ਤਰਨਤਾਰਨ) ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ ਜੀ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਚੌਥੇ ਗੁਰੂ, ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਸਨ ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਜੀ ਦਾ ਨਾਮ ਮਾਤਾ ਭਾਨੀ ਜੀ ਸੀ (ਜੋ ਤੀਜੇ ਗੁਰੂ, ਗੁਰੂ ਅਮਰ ਦਾਸ ਜੀ ਦੀ ਸਪੁੱਤਰੀ ਸਨ)।
ਗੁਰਗੱਦੀ : ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਬਚਪਨ ਤੋਂ ਹੀ ਬਹੁਤ ਸ਼ਾਂਤ, ਨਿਮਰਤਾ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਭਗਤੀ ਭਾਵ ਵਾਲੇ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਯੋਗਤਾ ਅਤੇ ਸੇਵਾ ਨੂੰ ਦੇਖਦੇ ਹੋਏ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ੧੫੮੧ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪੰਜਵੇਂ ਗੁਰੂ ਵਜੋਂ ਗੁਰਗੱਦੀ ਸੌਂਪੀ।
ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਨੂੰ ਸੰਗਠਿਤ ਕਰਨ ਲਈ ਬਹੁਤ ਵੱਡੇ ਕੰਮ ਕੀਤੇ:
ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ (ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ): ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਸਰੋਵਰ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ (Golden Temple) ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਦੀ ਨੀਂਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇੱਕ ਮੁਸਲਮਾਨ ਸੂਫ਼ੀ ਸੰਤ ਸਾਈਂ ਮੀਆਂ ਮੀਰ ਜੀ ਕੋਲੋਂ ਰਖਵਾਈ, ਜੋ ਸਾਂਝੀਵਾਲਤਾ ਦਾ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਸੰਦੇਸ਼ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਚਾਰ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਰੱਖੇ, ਜਿਸ ਦਾ ਮਤਲਬ ਸੀ ਕਿ ਇੱਥੇ ਹਰ ਜਾਤ, ਧਰਮ ਅਤੇ ਨਸਲ ਦਾ ਬੰਦਾ ਆ ਸਕਦਾ ਹੈ।
ਸ੍ਰੀ ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ (ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ) ਦਾ ਸੰਪਾਦਨ (੧੬੦੪): ਗੁਰੂ ਜੀ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹਾਨ ਕੰਮ ਪਹਿਲੇ ਚਾਰ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੀ ਬਾਣੀ, ਆਪਣੀ ਬਾਣੀ ਅਤੇ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਹਿੰਦੂ ਭਗਤਾਂ (ਜਿਵੇਂ ਭਗਤ ਕਬੀਰ ਜੀ, ਭਗਤ ਰਵਿਦਾਸ ਜੀ) ਅਤੇ ਮੁਸਲਮਾਨ ਸੰਤਾਂ (ਬਾਬਾ ਫਰੀਦ ਜੀ) ਦੀ ਬਾਣੀ ਨੂੰ ਇਕੱਠਾ ਕਰਕੇ ‘ਸ੍ਰੀ ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ’ ਸਾਹਿਬ ਤਿਆਰ ਕਰਨਾ ਸੀ। ੧੬੦੪ ਵਿੱਚ ਇਸ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਬਾਬਾ ਬੁੱਢਾ ਜੀ ਪਹਿਲੇ ‘ਗ੍ਰੰਥੀ’ ਥਾਪੇ ਗਏ।
ਨਵੇਂ ਸ਼ਹਿਰ ਵਸਾਏ: ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਤਰਨਤਾਰਨ ਸਾਹਿਬ, ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਸਾਹਿਬ (ਜਲੰਧਰ ਦੇ ਨੇੜੇ) ਅਤੇ ਸ੍ਰੀ ਹਰਗੋਬਿੰਦਪੁਰ ਵਰਗੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਸ਼ਹਿਰ ਵਸਾਏ।
ਸੁਖਮਨੀ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਰਚਨਾ: ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪਵਿੱਤਰ ਅਤੇ ਮਨ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤੀ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਬਾਣੀ ‘ਸ੍ਰੀ ਸੁਖਮਨੀ ਸਾਹਿਬ’ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ।
੨੫ ਮਈ ੧੬੦੬ ਦੇ ਦਿਨਾਂ ਦੌਰਾਨ (ਮਈ ਦੇ ਆਖਰੀ ਹਫ਼ਤੇ) ਮੁਗ਼ਲ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਜਹਾਂਗੀਰ ਦੇ ਹੁਕਮਾਂ ‘ਤੇ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਨੂੰ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਤੋਂ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕਰਕੇ ਲਾਹੌਰ (ਹੁਣ ਪਾਕਿਸਤਾਨ) ਲਿਜਾਇਆ ਗਿਆ।
ਧਾਰਮਿਕ ਈਰਖਾ: ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਸਮੇਂ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਬਹੁਤ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਫੈਲ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਹਿੰਦੂ ਅਤੇ ਮੁਸਲਮਾਨ ਦੋਵੇਂ ਹੀ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਉਪਦੇਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋ ਕੇ ਸਿੱਖ ਬਣ ਰਹੇ ਸਨ। ਮੁਗ਼ਲ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਜਹਾਂਗੀਰ ਇਸ ਗੱਲ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਚਿੰਤਤ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਕਿਤਾਬ ‘ਤੁਜ਼ਕ-ਏ-ਜਹਾਂਗੀਰੀ’ ਵਿੱਚ ਸਾਫ਼ ਲਿਖਿਆ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਇਸ ‘ਧਰਮ ਦੀ ਦੁਕਾਨ’ ਨੂੰ ਬੰਦ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ।
ਚੰਦੂ ਸ਼ਾਹ ਦੀ ਦੁਸ਼ਮਣੀ: ਲਾਹੌਰ ਦਾ ਸ਼ਾਹੀ ਦੀਵਾਨ ਚੰਦੂ ਸ਼ਾਹ, ਗੁਰੂ ਜੀ ਨਾਲ ਨਿੱਜੀ ਵੈਰ ਰੱਖਦਾ ਸੀ ਕਿਉਂਕਿ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਸਿੱਖ ਸੰਗਤ ਦੇ ਕਹਿਣ ‘ਤੇ ਚੰਦੂ ਦੀ ਧੀ ਦਾ ਰਿਸ਼ਤਾ ਆਪਣੇ ਸਪੁੱਤਰ (ਗੁਰੂ) ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਲਈ ਲੈਣ ਤੋਂ ਮਨ੍ਹਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ।
ਸ਼ਹਿਜ਼ਾਦਾ ਖ਼ੁਸਰੋ ਦਾ ਬਹਾਨਾ: ਜਹਾਂਗੀਰ ਦੇ ਬਾਗੀ ਪੁੱਤਰ ਖ਼ੁਸਰੋ ਨੇ ਜਦੋਂ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਬਗ਼ਾਵਤ ਕੀਤੀ, ਤਾਂ ਉਹ ਭੱਜਦਾ ਹੋਇਆ ਪੰਜਾਬ ਆਇਆ ਅਤੇ ਗੋਇੰਦਵਾਲ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਦਰਬਾਰ ਵਿੱਚ ਆਸ਼ੀਰਵਾਦ ਲੈਣ ਪਹੁੰਚਿਆ। ਜਹਾਂਗੀਰ ਨੇ ਇਸੇ ਗੱਲ ਨੂੰ ਸਿਆਸੀ ਬਹਾਨਾ ਬਣਾਇਆ ਕਿ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਬਾਗੀ ਦੀ ਮਦਦ ਕੀਤੀ ਹੈ।
ਲਾਹੌਰ ਲਿਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਜਹਾਂਗੀਰ ਦੇ ਹੁਕਮ ‘ਤੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ‘ਯਾਸਾ-ਏ-ਸਿਆਸਤ’ (ਮੁਗ਼ਲ ਕਾਨੂੰਨ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਬਿਨਾਂ ਖ਼ੂਨ ਬਹਾਏ ਤਸੀਹੇ ਦੇ ਕੇ ਮਾਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ) ਦੇ ਤਹਿਤ ਸਜ਼ਾ ਸੁਣਾਈ ਗਈ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦੀਵਾਨ ਚੰਦੂ ਸ਼ਾਹ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।
ਜੇਠ-ਹਾੜ ਦੀ ਅੱਤ ਦੀ ਬਲਦੀ ਗਰਮੀ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਇਹ ਤਸੀਹੇ ਦਿੱਤੇ ਗਏ:
ਤੱਤੀ ਤਵੀ ‘ਤੇ ਬਿਠਾਉਣਾ: ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਹੇਠਾਂ ਅੱਗ ਬਾਲ ਕੇ ਲੋਹੇ ਦੀ ਉਬਲਦੀ ਹੋਈ ਤੱਤੀ ਤਵੀ ‘ਤੇ ਬਿਠਾਇਆ ਗਿਆ।
ਗਰਮ ਰੇਤ ਪਾਉਣੀ: ਤੱਤੀ ਤਵੀ ‘ਤੇ ਬੈਠੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਸੀਸ (ਸਿਰ) ‘ਤੇ ਕੜਛਿਆਂ ਨਾਲ ਉਬਲਦੀ ਹੋਈ ਗਰਮ ਰੇਤ ਪਾਈ ਗਈ।
ਉਬਲਦਾ ਪਾਣੀ: ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਬਲਦੇ ਹੋਏ ਪਾਣੀ ਦੀ ਦੇਗ ਵਿੱਚ ਬਿਠਾਇਆ ਗਿਆ।
ਇੰਨੇ ਅਸਹਿ ਤਸੀਹੇ ਸਹਿੰਦੇ ਹੋਏ ਵੀ ਗੁਰੂ ਜੀ ਬਿਲਕੁਲ ਅਡੋਲ (ਸ਼ਾਂਤ) ਰਹੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਚਿਹਰੇ ‘ਤੇ ਕੋਈ ਸ਼ਿਕਵਾ ਨਹੀਂ ਸੀ ਅਤੇ ਉਹ ਪ੍ਰਮਾਤਮਾ ਦਾ ਭਾਣਾ ਮੰਨਦੇ ਹੋਏ ਸਿਰਫ਼ ਇਹੀ ਕਹਿ ਰਹੇ ਸਨ:
“ਤੇਰਾ ਕੀਆ ਮੀਠਾ ਲਾਗੈ ॥ ਹਰਿ ਨਾਮੁ ਪਦਾਰਥੁ ਨਾਨਕੁ ਮਾਂਗੈ ॥”
੫ ਦਿਨਾਂ ਦੇ ਲਗਾਤਾਰ ਤਸੀਹਿਆਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ੩੦ ਮਈ ੧੬੦੬ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਲਾਹੌਰ ਵਿਖੇ ਰਾਵੀ ਨਦੀ ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਜਤਾਈ। ਜਿਵੇਂ ਹੀ ਉਹ ਰਾਵੀ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਜਲ ਵਿੱਚ ਗਏ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪਵਿੱਤਰ ਸ਼ਰੀਰ ਉੱਥੇ ਹੀ ਜੋਤੀ-ਜੋਤਿ ਸਮਾ ਗਿਆ। ਅੱਜ ਉਸ ਥਾਂ ‘ਤੇ ਲਾਹੌਰ (ਪਾਕਿਸਤਾਨ) ਵਿਖੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਡੇਹਰਾ ਸਾਹਿਬ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਹੈ।