ਕਬੀਰ ਜਿਹ ਦਰਿ ਆਵਤ ॥
ਸੋ ਦਰੁ ਕੈਸੇ ਛੋਡੀਐ ਜੋ ਦਰੁ ਐਸਾ ਹੋਇ ॥੬੬॥
ਭਗਤ ਕਬੀਰ ਜੀ,
ਅੰਗ: ੧੩੬੭
ਹੇ ਕਬੀਰ! ਜਿਸ ਦਰ ਤੇ ਟਿਕੇ ਰਿਹਾਂ ‘ਲਾਖ ਅਹੇਰੀ’, ‘ਪਾਂਚਉ ਲਰਿਕਾ’ ਆਦਿਕ ਵਿਚੋਂ ਕੋਈ ਭੀ ਜੀਵਨ ਦੇ ਸਹੀ ਰਾਹ ਵਿਚ ਰੋਕ ਨਹੀਂ ਪਾ ਸਕਦਾ,ਜੋ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਅਜੇਹਾ ਹੈ ਉਹ ਦਰ ਕਦੇ ਛੱਡਣਾ ਨਹੀਂ ਚਾਹੀਦਾ ॥੬੬॥
25 ਜੂਨ 1924 :- ਜੈਤੋ ਦੇ ਮੋਰਚੇ ਦਾ ‘ਸ਼ਹੀਦੀ ਸਾਕਾ’ ਅਤੇ ਤਿਆਰੀ
੧. ਜੜ੍ਹ (ਪਿਛੋਕੜ ਅਤੇ ਮੁੱਖ ਕਾਰਨ)
ਨਾਭਾ ਦੇ ਰਾਜਾ ਦੀ ਬੇਦਖ਼ਲੀ: ਅੰਗਰੇਜ਼ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਹਮਦਰਦ ਨਾਭਾ ਰਿਆਸਤ ਦੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਿਪੁਦਮਨ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੂੰ ਧੋਖੇ ਨਾਲ ਗੱਦੀਓਂ ਲਾਹ ਦਿੱਤਾ।
ਅਖੰਡ ਪਾਠ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਖੰਡਿਤ ਹੋਣਾ: ਇਸ ਦੇ ਰੋਸ ਵਜੋਂ ਜਦੋਂ ਸਿੰਘਾਂ ਨੇ ਜੈਤੋ (ਫ਼ਰੀਦਕੋਟ) ਦੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਗੰਗਸਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਅਖੰਡ ਪਾਠ ਸਾਹਿਬ ਰੱਖਿਆ, ਤਾਂ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਫੌਜ ਨੇ ੧੪ ਸਤੰਬਰ ੧੯੨੩ ਨੂੰ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਅੰਦਰ ਵੜ ਕੇ ਪਾਠ ਕਰ ਰਹੇ ਗ੍ਰੰਥੀ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਉਠਾ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਪਾਠ ਖੰਡਿਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਇਹ ਸਿੱਖਾਂ ਲਈ ਅਸਹਿ ਸੀ।
੨. ਤਣਾ (੫੦੦-੫੦੦ ਸਿੰਘਾਂ ਦੇ ਸ਼ਹੀਦੀ ਜਥੇ)
ਗੁਰੂ-ਘਰ ਦੀ ਬੇਅਦਬੀ ਦਾ ਬਦਲਾ ਲੈਣ ਅਤੇ ਪਾਠ ਨੂੰ ਮੁੜ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨ ਲਈ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ (ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ) ਤੋਂ ੫੦੦-੫੦੦ ਸਿੰਘਾਂ ਦੇ ਸ਼ਹੀਦੀ ਜਥੇ ਪੈਦਲ ਚੱਲ ਕੇ ਜੈਤੋ ਵੱਲ ਰਵਾਨਾ ਹੋਣੇ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਏ।
੧ ਫਰਵਰੀ ੧੯੨੪ ਦਾ ਸਾਕਾ: ਪਹਿਲੇ ਸ਼ਹੀਦੀ ਜਥੇ ‘ਤੇ ਜੈਤੋ ਪਹੁੰਚਣ ‘ਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਕ ਜਾਨਸਨ ਨੇ ਅੰਨ੍ਹੇਵਾਹ ਗੋਲੀਆਂ ਚਲਵਾਈਆਂ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸੈਂਕੜੇ ਸਿੰਘ ਸ਼ਹੀਦ ਅਤੇ ਜ਼ਖਮੀ ਹੋਏ। ਪਰ ਸਿੰਘਾਂ ਨੇ ਹੱਥ ਨਹੀਂ ਚੁੱਕਿਆ ਅਤੇ ਅੱਗੇ ਵਧਦੇ ਰਹੇ।
੩. ਮੁੱਖ ਟਾਹਣੀ (੨੫ ਜੂਨ ੧੯੨੪ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤਿਆਰੀ ਅਤੇ ਸਾਕਾ)
ਜਿਵੇਂ ਹੀ ੨੪ ਜੂਨ ਨੂੰ ਐਸ.ਜੇ.ਪੀ.ਸੀ. ਨੇ ਮੋਰਚੇ ਨੂੰ ਹੋਰ ਪ੍ਰਚੰਡ ਕਰਨ ਦਾ ਐਲਾਨਨਾਮਾ ਜਾਰੀ ਕੀਤਾ, ੨੫ ਜੂਨ ੧੯੨੪ ਨੂੰ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੁਚਲਣ ਲਈ ਇੱਕ ਨਵੀਂ ਅਤੇ ਖ਼ਤਰਨਾਕ ਰਣਨੀਤੀ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀ:
ਨਾਭਾ ਅਤੇ ਜੈਤੋ ਦੀ ਮੁਕੰਮਲ ਨਾਕਾਬੰਦੀ: ੨੫ ਜੂਨ ਨੂੰ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਫੌਜ ਨੇ ਨਾਭਾ ਦੀਆਂ ਸਰਹੱਦਾਂ ‘ਤੇ ਕੰਡਿਆਲੀਆਂ ਤਾਰਾਂ ਲਗਾ ਦਿੱਤੀਆਂ ਅਤੇ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਿੰਘਾਂ ਨੂੰ ਰਸਦ (ਲੰਗਰ ਦਾ ਸਾਮਾਨ) ਭੇਜਣ ‘ਤੇ ਪਾਬੰਦੀ ਲਗਾ ਦਿੱਤੀ।
ਕਿਲਾ ਨਾਭਾ ਵਿੱਚ ਤਸੱਦਦ (ਸਾਕਾ): ਜਿਹੜੇ ਸਿੰਘਾਂ ਨੂੰ ਜੈਤੋ ਦੇ ਇਲਾਕੇ ਵਿੱਚੋਂ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕੀਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕੜਕਦੀ ਗਰਮੀ ਵਿੱਚ ਬਿਨਾਂ ਪਾਣੀ ਅਤੇ ਰੋਟੀ ਦੇ ਬੰਦ ਗੱਡੀਆਂ ਵਿੱਚ ਨਾਭਾ ਅਤੇ ਬਾਬਲ ਕੰਤੀ ਦੀਆਂ ਜੇਲ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਭੇਜਿਆ ਗਿਆ। ੨运行-੨੫ ਜੂਨ ਦੇ ਇਹਨਾਂ ਦਿਨਾਂ ਦੌਰਾਨ ਕਈ ਸਿੰਘ ਜੇਲ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਅੰਨ੍ਹੇ ਤਸ਼ੱਦਦ ਕਾਰਨ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋ ਗਏ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਬਾਬਲ ਕੰਤੀ ਜੇਲ੍ਹ ਦਾ ਸਾਕਾ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਪੰਜਵਾਂ ਸ਼ਹੀਦੀ ਜਥਾ: ਇਸੇ ਦੌਰਾਨ ਪੰਜਵਾਂ ਸ਼ਹੀਦੀ ਜਥਾ ਜੈਤੋ ਵੱਲ ਵਧ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੇ ੨੫ ਜੂਨ ਨੂੰ ਜਥੇ ਦੇ ਰਸਤੇ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੇ ਪਿੰਡਾਂ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਡਰਾਇਆ-ਧਮਕਾਇਆ, ਪਰ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਲੁਕ-ਛਿਪ ਕੇ ਸਿੰਘਾਂ ਲਈ ਲੰਗਰਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਜਾਰੀ ਰੱਖੀ।
੪. ਪੱਤੇ ਅਤੇ ਫਲ (ਮੋਰਚੇ ਦੀ ਇਤਿਹਾਸਕ ਜਿੱਤ)
ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੇ ਸੋਚਿਆ ਸੀ ਕਿ ਤਸ਼ੱਦਦ, ਜੇਲ੍ਹਾਂ ਅਤੇ ਗੋਲੀਆਂ ਨਾਲ ਸਿੱਖ ਡਰ ਜਾਣਗੇ, ਪਰ ਸਿੰਘਾਂ ਦਾ ਸਿਦਕ ਹੋਰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਹੁੰਦਾ ਗਿਆ। ਕੈਨੇਡਾ, ਅਮਰੀਕਾ ਅਤੇ ਹਾਂਗਕਾਂਗ ਤੋਂ ਵੀ ਸਿੱਖ ਇਸ ਮੋਰਚੇ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਲਈ ਪੰਜਾਬ ਪਹੁੰਚ ਗਏ।
ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਹਾਰ: ਅਖ਼ੀਰ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਸਰਕਾਰ ਬੁਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹਾਰ ਗਈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨਾਭਾ ਵਿਖੇ ਅਖੰਡ ਪਾਠ ਸਾਹਿਬ ਦੁਬਾਰਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਦੇਣੀ ਪਈ।
ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਫਲ (੧੯੨੫): ਇਸੇ ਮੋਰਚੇ ਦੀ ਜਿੱਤ ਸਦਕਾ ‘ਸਿੱਖ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਐਕਟ ੧੯੨੫’ ਪਾਸ ਹੋਇਆ, ਜਿਸ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸਾਰੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਹਮੇਸ਼ਾ ਲਈ ਮਹੰਤਾਂ ਅਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਕਰਵਾ ਕੇ ਸਿੱਖ ਕੌਮ (SGPC) ਦੇ ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਸੌਂਪ ਦਿੱਤਾ।