ਮਃ ੫ ||
ਅੰਦਰੁ ਵਿਧਾ ਸਚਿ ਨਾਇ ਬਾਹਰਿ ਭੀ ਸਚੁ ਡਿਠੋਮਿ ||
ਨਾਨਕ ਰਵਿਆ ਹਭ ਥਾਇ ਵਣਿ ਤ੍ਰਿਣਿ ਤ੍ਰਿਭਵਣਿ ਰੋਮਿ ||
ਮਹਲਾ ੫ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਸਾਹਿਬ ਜੀ
ਰਾਗ ਰਾਮਕਲੀ, ੯੬੬
ਜਦੋ ਮੇਰਾ ਮਨ ਸਚੇ ਨਾਮ ਵਿਚ ਲਗ ਗਿਆ ਤਾਂ ਮੈ ਬਾਹਰ ਵੀ ਉਸ ਸਦਾ ਥਿਰ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਲਿਆ |
ਹੁਣ ਮੈਨੂੰ ਇਉ ਦਿਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਹਰੇਕ ਵਣ, ਸਾਰੇ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ, ਰੋਮ ਰੋਮ ਵਿਚ ਪਰਮਾਤਮਾ ਹਰੇਕ ਥਾਂ ਵਿਚ ਮੋਜੂਦ ਹੈ |
24 ਅਪ੍ਰੈਲ – ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੀ ਸੰਦੀ ।
੨੪ ਅਪ੍ਰੈਲ ੧੮੦੯ ਨੂੰ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿਖੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਸਤਲੁਜ ਦਰਿਆ ਹੱਦ ਬਣਿਆ, ਜਿਸ ਨੇ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਦੇ ਵਿਸਤਾਰ ਦਾ ਰਾਹ ਖੋਲ੍ਹ ਦਿੱਤਾ ।
੧੮੦੦ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਸਾਰੀਆਂ ਸਿੱਖ ਮਿਸਲਾਂ ਨੂੰ ਇਕੱਠਾ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸੁਪਨਾ ਪੂਰੇ ਪੰਜਾਬ (ਸਤਲੁਜ ਦੇ ਆਰ ਅਤੇ ਪਾਰ) ਨੂੰ ਇੱਕ ਝੰਡੇ ਹੇਠ ਲਿਆਉਣਾ ਸੀ।
ਮਾਲਵਾ ਦੀਆਂ ਰਿਆਸਤਾਂ – ਜਦੋਂ ਮਹਾਰਾਜਾ ਨੇ ਸਤਲੁਜ ਪਾਰ ਕਰਕੇ ਪਟਿਆਲਾ, ਨਾਭਾ ਅਤੇ ਜੀਂਦ ਵਰਗੀਆਂ ਰਿਆਸਤਾਂ ‘ਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਜਮਾਉਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ, ਤਾਂ ਉੱਥੋਂ ਦੇ ਰਾਜੇ ਘਬਰਾ ਗਏ।
ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੀ ਦਖ਼ਲਅੰਦਾਜ਼ੀ: ਇਹ ਰਾਜੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਕੋਲ ਮਦਦ ਲਈ ਪਹੁੰਚੇ। ਅੰਗਰੇਜ਼ ਵੀ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਵਧਦੀ ਤਾਕਤ ਤੋਂ ਡਰਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ ਕਿ ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਅਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿਚਕਾਰ ਇੱਕ ਹੱਦ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਇੱਕ ਨੌਜਵਾਨ ਅਧਿਕਾਰੀ, ਚਾਰਲਸ ਮੈਟਕਾਫ਼ ਨੂੰ ਮਹਾਰਾਜਾ ਨਾਲ ਗੱਲਬਾਤ ਕਰਨ ਲਈ ਭੇਜਿਆ। ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਪਹਿਲਾਂ ਤਾਂ ਸਤਲੁਜ ਪਾਰ ਦੇ ਇਲਾਕਿਆਂ ਨੂੰ ਛੱਡਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਨਹੀਂ ਸਨ। ਪਰ ਉਸੇ ਸਮੇਂ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਫ਼ੌਜ ਸਰਹੱਦ ‘ਤੇ ਤਾਇਨਾਤ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਮਹਾਰਾਜਾ ਬਹੁਤ ਦੂਰਅੰਦੇਸ਼ ਸਨ; ਉਹ ਜਾਣਦੇ ਸਨ ਕਿ ਅਜੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਫ਼ੌਜ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੇ ਆਧੁਨਿਕ ਹਥਿਆਰਾਂ ਦਾ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕਰਨ ਲਈ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤਿਆਰ ਨਹੀਂ ਹੈ।
੨੪ ਅਪ੍ਰੈਲ ੧੮੦੯ ਨੂੰ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿਖੇ ਇਸ ਸੰਧੀ ‘ਤੇ ਦਸਤਖ਼ਤ ਹੋਏ, ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਮੁੱਖ ਗੱਲਾਂ ਇਹ ਸਨ:
1. ਸਤਲੁਜ ਦੀ ਹੱਦ:ਸਤਲੁਜ ਦਰਿਆ ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਅਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਹਕੂਮਤ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਪੱਕੀ ਸਰਹੱਦ ਮੰਨ ਲਿਆ ਗਿਆ।
2. ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਰੋਕ:ਮਹਾਰਾਜਾ ਹੁਣ ਸਤਲੁਜ ਦੇ ਦੱਖਣ ਵਾਲੇ ਪਾਸੇ (ਮਾਲਵਾ ਖੇਤਰ) ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਰਾਜ ਨਹੀਂ ਵਧਾ ਸਕਦੇ ਸਨ।
3. ਮਿੱਤਰਤਾ ਦਾ ਵਾਅਦਾ: ਦੋਵੇਂ ਧਿਰਾਂ ਨੇ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਦੇ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਦਖ਼ਲ ਨਾ ਦੇਣ ਅਤੇ ਮਿੱਤਰਤਾ ਬਣਾਈ ਰੱਖਣ ਦਾ ਵਾਅਦਾ ਕੀਤਾ।
ਇਸ ਸੰਧੀ ਦੇ ਦੋਵੇਂ ਪਾਸੇ ਸਨ:
* **ਨੁਕਸਾਨ:** ਮਹਾਰਾਜਾ ਦਾ ਪੂਰੇ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਈਚਾਰੇ ਨੂੰ ਇੱਕ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਇਕੱਠਾ ਕਰਨ ਦਾ ਸੁਪਨਾ ਅਧੂਰਾ ਰਹਿ ਗਿਆ ਕਿਉਂਕਿ ਮਾਲਵਾ ਦੇ ਸਿੱਖ ਰਾਜੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਵਿੱਚ ਚਲੇ ਗਏ।
ਫ਼ਾਇਦਾ (ਰਣਨੀਤਿਕ ਜਿੱਤ): ਮਹਾਰਾਜਾ ਨੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨਾਲ ਦੁਸ਼ਮਣੀ ਮੁੱਲ ਲੈਣ ਦੀ ਬਜਾਏ ਸ਼ਾਂਤੀ ਖਰੀਦੀ। ਇਸ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪੱਛਮ ਅਤੇ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਧਿਆਨ ਦੇਣ ਦਾ ਮੌਕਾ ਮਿਲਿਆ। ਜੇਕਰ ਇਹ ਸੰਧੀ ਨਾ ਹੁੰਦੀ, ਤਾਂ ਸ਼ਾਇਦ ਉਹ ਪਿਸ਼ਾਵਰ, ਕਸ਼ਮੀਰ ਅਤੇ ਮੁਲਤਾਨ ਵਰਗੇ ਇਲਾਕੇ ਕਦੇ ਨਾ ਜਿੱਤ ਸਕਦੇ।
ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੀ ਸੰਧੀ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਸਿਆਸੀ ਸਿਆਣਪ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤਾ ਕਿ ਕਈ ਵਾਰ ਦੋ ਕਦਮ ਪਿੱਛੇ ਹਟਣਾ, ਅੱਗੇ ਜਾ ਕੇ ਵੱਡੀ ਲੰਮੀ ਛਾਲ ਮਾਰਨ ਲਈ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।