ਬਸੰਤੁ ਮਹਲਾ ੫ ॥
ਮਿਲਿ ਪਾਣੀ ਜਿਉ ਹਰੇ ਬੂਟ ॥
ਸਾਧਸੰਗਤਿ ਤਿਉ ਹਉਮੈ ਛੂਟ ॥
ਜੈਸੀ ਦਾਸੇ ਧੀਰ ਮੀਰ ॥ਤੈਸੇ ਉਧਾਰਨ ਗੁਰਹ ਪੀਰ ॥੧॥ਤੁਮ ਦਾਤੇ ਪ੍ਰਭ ਦੇਨਹਾਰ ॥ਨਿਮਖ ਨਿਮਖ ਤਿਸੁ ਨਮਸਕਾਰ ॥੧॥ ਰਹਾਉ ॥ਜਿਸਹਿ ਪਰਾਪਤਿ ਸਾਧਸੰਗੁ ॥ਤਿਸੁ ਜਨ ਲਾਗਾ ਪਾਰਬ੍ਰਹਮ ਰੰਗੁ ॥ਤੇ ਬੰਧਨ ਤੇ ਭਏ ਮੁਕਤਿ ॥ਭਗਤ ਅਰਾਧਹਿ ਜੋਗ ਜੁਗਤਿ ॥੨॥ਨੇਤ੍ਰ ਸੰਤੋਖੇ ਦਰਸੁ ਪੇਖਿ ॥ਰਸਨਾ ਗਾਏ ਗੁਣ ਅਨੇਕ ॥ਤ੍ਰਿਸਨਾ ਬੂਝੀ ਗੁਰ ਪ੍ਰਸਾਦਿ ॥ਮਨੁ ਆਘਾਨਾ ਹਰਿ ਰਸਹਿ ਸੁਆਦਿ ॥੩॥ਸੇਵਕੁ ਲਾਗੋ ਚਰਣ ਸੇਵ ॥ਆਦਿ ਪੁਰਖ ਅਪਰੰਪਰ ਦੇਵ ॥ਸਗਲ ਉਧਾਰਣ ਤੇਰੋ ਨਾਮੁ ॥ਨਾਨਕ ਪਾਇਓ ਇਹੁ ਨਿਧਾਨੁ ॥੪॥੬॥
ਮਹਲਾ ੫ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਸਾਹਿਬ ਜੀ
ਬਸੰਤੁ ਮਹਲਾ 1181(੧੧੮੧)
ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਮਿਲ ਕੇ ਬੂਟੇ ਹਰੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਿਵੇਂ ਸਾਧ ਸੰਗਤ ਵਿਚ ਮਿਲ ਕੇ (ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਅੰਦਰੋਂ) ਹਉਮੈ ਮੁੱਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
23 ਮਈ 1479: ਤੀਜੇ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਮਰ ਦਾਸ ਜੀ ਦਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਪੁਰਬ
ਗੁਰੂ ਅਮਰ ਦਾਸ ਜੀ ਦਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ 23 ਮਈ 1479 (5 ਜੇਠ) ਨੂੰ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੇ ਨੇੜੇ ਪਿੰਡ ਬਾਸਰਕੇ ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ ਜੀ ਦਾ ਨਾਮ ਬਾਬਾ ਤੇਜ ਭਾਨ ਜੀ ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਜੀ ਦਾ ਨਾਮ ਮਾਤਾ ਸੁਲੱਖਣੀ ਜੀ (ਮਾਤਾ ਲਖਮੀ ਜੀ) ਸੀ।
ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ 61 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਦੂਜੇ ਗੁਰੂ, ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਲਈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 12 ਸਾਲ ਲਗਾਤਾਰ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਸੁਆਰਥ ਦੇ, ਅੱਤ ਦੀ ਗਰਮੀ-ਸਰਦੀ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਐਸੀ ਨਿਸ਼ਕਾਮ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ ਕਿ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਯੋਗ ਮੰਨਦੇ ਹੋਏ 1552 ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਤੀਜੇ ਗੁਰੂ ਵਜੋਂ ਗੁਰਗੱਦੀ ਸੌਂਪੀ।
ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਪ੍ਰਚਾਰ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਸੁਧਾਰਾਂ ਲਈ ਕਈ ਇਤਿਹਾਸਕ ਕਾਰਜ ਕੀਤੇ:
ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਜਾਤ-ਪਾਤ ਅਤੇ ਊਚ-ਨੀਚ ਦੇ ਭੇਦਭਾਵ ਨੂੰ ਖ਼ਤਮ ਕਰਨ ਲਈ ਲੰਗਰ ਪ੍ਰਥਾ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕੀਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਨਿਯਮ ਬਣਾਇਆ ਕਿ ਜੋ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਆਵੇਗਾ, ਉਹ ਪਹਿਲਾਂ ਬਾਕੀ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਇੱਕ ਲਾਈਨ (ਪੰਗਤ) ਵਿੱਚ ਬੈਠ ਕੇ ਲੰਗਰ ਛਕੇਗਾ, ਚਾਹੇ ਉਹ ਕੋਈ ਰਾਜਾ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਰੰਕ।
ਇਤਿਹਾਸਕ ਤੱਥ: ਜਦੋਂ ਮੁਗ਼ਲ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਅਕਬਰ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਗੋਇੰਦਵਾਲ ਸਾਹਿਬ ਆਇਆ, ਤਾਂ ਉਸ ਨੇ ਵੀ ਪਹਿਲਾਂ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਵਾਂਗ ਪੰਗਤ ਵਿੱਚ ਬੈਠ ਕੇ ਲੰਗਰ ਛਕਿਆ ਸੀ।
ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਸਿੱਖੀ ਦੇ ਪ੍ਰਚਾਰ ਦੇ ਮੁੱਖ ਕੇਂਦਰ ਗੋਇੰਦਵਾਲ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਇੱਕ ਬਾਉਲੀ ਸਾਹਿਬ (84 ਪੌੜੀਆਂ ਵਾਲਾ ਖੂਹ) ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਕਰਵਾਇਆ। ਇਹ ਸਿੱਖਾਂ ਲਈ ਪਹਿਲਾ ਅਜਿਹਾ ਪਵਿੱਤਰ ਅਸਥਾਨ ਬਣਿਆ ਜਿੱਥੇ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਜਾਤ-ਪਾਤ ਦੇ ਭੇਦਭਾਵ ਦੇ ਹਰ ਕੋਈ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰ ਸਕਦਾ ਸੀ।
ਗੁਰੂ ਅਮਰ ਦਾਸ ਜੀ ਉਸ ਦੌਰ ਦੇ ਬਹੁਤ ਵੱਡੇ ਸਮਾਜਿਕ ਸੁਧਾਰਕ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਦਸ਼ਾ ਸੁਧਾਰਨ ਲਈ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਕਦਮ ਚੁੱਕੇ:
ਸਤੀ ਪ੍ਰਥਾ ਦਾ ਵਿਰੋਧ: ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪਤੀ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਔਰਤ ਨੂੰ ਜ਼ਿੰਦਾ ਜਲਾਉਣ (ਸਤੀ ਪ੍ਰਥਾ) ਦਾ ਪੂਰੇ ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਵਿਰੋਧ ਕੀਤਾ।
ਪਰਦਾ ਪ੍ਰਥਾ ਦਾ ਖ਼ਾਤਮਾ: ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦਰਬਾਰ ਵਿੱਚ ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਘੁੰਡ ਕੱਢਣ (ਪਰਦੇ) ‘ਤੇ ਪਾਬੰਦੀ ਲਗਾਈ।
ਵਿਧਵਾ ਵਿਆਹ: ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਵਿਧਵਾ ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਮੁੜ-ਵਿਆਹ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕੀਤਾ।
ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਦੂਰ-ਦੂਰ ਤੱਕ ਪ੍ਰਚਾਰ ਲਈ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ 22 ਮੰਜੀਆਂ (ਧਾਰਮਿਕ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕੇਂਦਰ) ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੀਆਂ ਅਤੇ ਯੋਗ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਉੱਥੋਂ ਦਾ ਮੁਖੀ ਬਣਾਇਆ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਕਈ ਮਹਿਲਾਵਾਂ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ।
ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਅਮਰ ਦਾਸ ਜੀ ਦੇ 907 ਸ਼ਬਦ (ਸਲੋਕ) ਦਰਜ ਹਨ। ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਪਵਿੱਤਰ ਬਾਣੀ “ਅਨੰਦੁ ਸਾਹਿਬ” (ਰਾਮਕਲੀ ਰਾਗ ਵਿੱਚ) ਗੁਰੂ ਅਮਰ ਦਾਸ ਜੀ ਦੀ ਹੀ ਮਹਾਨ ਰਚਨਾ ਹੈ, ਜੋ ਹਰ ਖ਼ੁਸ਼ੀ-ਗ਼ਮੀ ਦੇ ਮੌਕੇ ਪੜ੍ਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।