.
ਸਲੋਕ ਮਃ ੫ ||
ਮੁਹਬਤਿ ਜਿਸੁ ਖੁਦਾਇ ਦੀ ਰਤਾ ਰੰਗਿ ਚਲੂਲਿ ||
ਨਾਨਕ ਵਿਰਲੇ ਪਾਈਅਹਿ ਤਿਸੁ ਜਨ ਕੀਮ ਨ ਮੂਲਿ ||
ਮਹਲਾ ੫ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਸਾਹਿਬ ਜੀ
ਸਲੋਕ, ੯੬੬
ਜਿਸ ਮਨੁਖ ਨੂੰ ਰਬ ਦਾ ਪਿਆਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਉਹ ਉਸ ਪਿਆਰ ਦੇ ਗੂੜੇ ਰੰਗ ਵਿਚ ਰੰਗ ਜਾਂਦਾ ਹੈ | ਉਸ ਮਨੁਖ ਦਾ ਮੁਲ ਬਿਲਕੁਲ ਨਹੀਂ ਪੈ ਸਕਦਾ | ਪਰ ਐਸੇ ਬੰਦੇ ਵਿਰਲੇ ਹੀ ਲਭਦੇ ਹਨ |
23 ਅਪ੍ਰੈਲ 1834 – ਸਰਦਾਰ ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨਲਵਾ ਨੇ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਕੰਮ ਕਰਕੇ ਦਿਖਾਇਆ ।
੧੮੩੪ ਵਿੱਚ ਅਪ੍ਰੈਲ ਦੇ ਮਹੀਨੇ ਦੌਰਾਨ ਸਰਦਾਰ ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨਲਵਾ ਨੇ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਕਾਰਨਾਮਾ ਕਰ ਦਿਖਾਇਆ ਸੀ ਜਿਸ ਨੇ ਅਗਲੇ ਕਈ ਸੌ ਸਾਲਾਂ ਲਈ ਭਾਰਤ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।
ਪਿਸ਼ਾਵਰ ਸਦੀਆਂ ਤੋਂ ਅਫ਼ਗਾਨ ਹਮਲਾਵਰਾਂ ਦਾ ਗੜ੍ਹ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਇੱਥੋਂ ਹੀ ਹਮਲਾਵਰ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੁੰਦੇ ਸਨ।ਅਪ੍ਰੈਲ ੧੮੩੪ ਵਿੱਚ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਆਦੇਸ਼ ‘ਤੇ ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨਲਵਾ ਅਤੇ ਕੰਵਰ ਨੌਨਿਹਾਲ ਸਿੰਘ ਨੇ ਪਿਸ਼ਾਵਰ ਵੱਲ ਕੂਚ ਕੀਤਾ। ੨੩ ਅਪ੍ਰੈਲ ਉਹ ਸਮਾਂ ਸੀ ਜਦੋਂ ਸਿੱਖ ਫ਼ੌਜਾਂ ਪਿਸ਼ਾਵਰ ਦੀਆਂ ਬਰੂਹਾਂ ‘ਤੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਾਬਜ਼ ਹੋ ਚੁੱਕੀਆਂ ਸਨ ਅਤੇ ਅਫ਼ਗਾਨੀ ਦਹਿਸ਼ਤ ਵਿੱਚ ਸਨ। ਨਲਵਾ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੀ ਸਿਆਣਪ ਨਾਲ ਅਫ਼ਗਾਨ ਸ਼ਾਸਕਾਂ ਨੂੰ ਉੱਥੋਂ ਭੱਜਣ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।
੬ ਮਈ ੧੮੩੪ ਨੂੰ ਰਸਮੀ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਪਿਸ਼ਾਵਰ ‘ਤੇ ਖ਼ਾਲਸਈ ਨਿਸ਼ਾਨ ਸਾਹਿਬ ਝੁਲਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਇਹ ੮੦੦ ਸਾਲਾਂ ਬਾਅਦ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਸੀ ਕਿ ਕਿਸੇ ਭਾਰਤੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨੇ ਅਫ਼ਗਾਨਾਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੀ ਇਲਾਕੇ ਵਿੱਚ ਹਰਾ ਕੇ ਰਾਜ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਹੋਵੇ।
੨੩ ਅਪ੍ਰੈਲ ਦੇ ਦਿਨਾਂ ਦੌਰਾਨ ਹੀ ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨਲਵਾ ਨੇ ਸਰਹੱਦਾਂ ਦੀ ਕਿਲ੍ਹੇਬੰਦੀ ‘ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੱਤਾ।
ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤਾ ਕਿ ਜੇਕਰ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰੱਖਣਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਖ਼ੈਬਰ ਦਰ੍ਹੇ ਦੇ ਮੂੰਹ ‘ਤੇ ਕਿਲ੍ਹਾ ਹੋਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ।
ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਿਲ੍ਹਾ ਜਮਰੌਦ ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਕਰਵਾਈ। ਇਹ ਕਿਲ੍ਹਾ ਅੱਜ ਵੀ ਉਸ ਮਹਾਨ ਜਰਨੈਲ ਦੀ ਦੂਰਅੰਦੇਸ਼ੀ ਦੀ ਗਵਾਹੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ।
ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨਲਵਾ ਦੀ ਬਹਾਦਰੀ ਦਾ ਅਸਰ ਅਪ੍ਰੈਲ ਦੇ ਇਹਨਾਂ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਇੰਨਾ ਜ਼ਿਆਦਾ ਸੀ ਕਿ ਅਫ਼ਗਾਨੀ ਮਾਵਾਂ ਆਪਣੇ ਰੋਂਦੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ ਚੁੱਪ ਕਰਵਾਉਂਦੀਆਂ ਸਨ, *”ਬਚਾ ਸ਼ੌ, ਹਰੀਆ ਰਾਗਲੇ” (ਬੱਚਾ ਚੁੱਪ ਕਰ ਜਾ, ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਆ ਗਿਆ ਹੈ)।
ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਕੱਲਿਆਂ ਹੀ ਸ਼ੇਰ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਕੀਤਾ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ‘ਨਲਵਾ’ ਕਿਹਾ ਗਿਆ।ਜਦੋਂ ਉਹ ਕਸ਼ਮੀਰ ਅਤੇ ਪਿਸ਼ਾਵਰ ਦੇ ਗਵਰਨਰ ਬਣੇ, ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਹਿੰਦੂਆਂ, ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਅਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਸਭ ਨਾਲ ਬਰਾਬਰ ਦਾ ਨਿਆਂ ਕੀਤਾ।ਉਹ ਨਿਤਨੇਮੀ ਸਿੱਖ ਸਨ ਅਤੇ ਹਰ ਫ਼ੈਸਲਾ ਗੁਰੂ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿੱਚ ਲੈਂਦੇ ਸਨ।