ਫਰੀਦਾ ਰੋਟੀ ਮੇਰੀ ਕਾਠ ਕੀ ਲਾਵਣੁ ਮੇਰੀ ਭੁਖ॥
ਜਿਨਾ ਖਾਧੀ ਚੋਪੜੀ ਘਣੇ ਸਹਨਿਗੇ ਦੁਖ॥
ਭਗਤ ਫਰੀਦ ਜੀ
ਅੰਗ, ੧੩੭੯
ਹੇ ਫਰੀਦ! (ਆਪਣੇ ਹੱਥਾਂ ਦੀ ਕਮਾਈ ਹੋਈ) ਮੇਰੀ ਰੁੱਖੀ-ਮਿੱਸੀ (ਭਾਵ, ਸਾਦਾ) ਰੋਟੀ ਹੈ, ਮੇਰੀ ਭੁੱਖ ਹੀ ਇਸ ਰੋਟੀ ਨਾਲ ਸਲੂਣਾ ਹੈ। ਜੋ ਲੋਕ (ਬੇਇਮਾਨੀ ਦੀ ਕਮਾਈ ਰੋਟੀ) ਚਸਕੇ ਲੈ ਕੇ ਖਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਅੰਤ ਵਿਚ ਬੜੇ ਕਸ਼ਟ ਸਹਿੰਦੇ ਹਨ।
22 ਮਈ 1922 :-ਗੁਰੂ ਕਾ ਬਾਗ਼ ਦਾ ਮੋਰਚਾ।
ਗੁਰੂ ਕਾ ਬਾਗ਼ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਤੋਂ ਲਗਭਗ 20 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੂਰ ਘੁੱਕੇਵਾਲੀ ਪਿੰਡ ਵਿਖੇ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਦੋ ਇਤਿਹਾਸਕ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਹਨ—ਇੱਕ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਦੂਜਾ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ।
ਭ੍ਰਿਸ਼ਟ ਮਹੰਤ: ਉਸ ਸਮੇਂ ਇਸ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਇੱਕ ਉਦਾਸੀ ਮਹੰਤ ਸੁੰਦਰ ਦਾਸ ਕੋਲ ਸੀ, ਜੋ ਬਹੁਤ ਹੀ ਭ੍ਰਿਸ਼ਟ ਅਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦਾ ਪਿੱਠੂ ਸੀ।
ਕਮੇਟੀ ਦਾ ਕਬਜ਼ਾ: ਜਦੋਂ 1920 ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ (SGPC) ਬਣੀ, ਤਾਂ ਅਕਾਲੀਆਂ ਨੇ ਮਹੰਤ ਨਾਲ ਸਮਝੌਤਾ ਕਰਕੇ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਆਪਣੇ ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਲੈ ਲਿਆ। ਮਹੰਤ ਉੱਪਰੋਂ ਤਾਂ ਮੰਨ ਗਿਆ, ਪਰ ਅੰਦਰੋਂ ਉਹ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਸਰਕਾਰ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਸਿੰਘਾਂ ਨੂੰ ਫਸਾਉਣ ਦੀ ਤਾਕ ਵਿੱਚ ਸੀ।
ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਬਿਲਕੁਲ ਨਾਲ ਇੱਕ ਬੰਜਰ ਜ਼ਮੀਨ (ਬਾਗ਼) ਸੀ, ਜਿੱਥੇ ਕਿੱਕਰ ਦੇ ਦਰੱਖਤ ਸਨ। ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਦੇ ਲੰਗਰ ਲਈ ਬਾਲਣ (ਲੱਕੜਾਂ) ਹਮੇਸ਼ਾ ਇਸੇ ਬਾਗ਼ ਵਿੱਚੋਂ ਵੱਢੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਸਨ।
੮ ਅਗਸਤ 1922: ਜਦੋਂ ਪੰਜ ਸੇਵਾਦਾਰ ਸਿੰਘਾਂ ਨੇ ਲੰਗਰ ਲਈ ਸੁੱਕੀਆਂ ਲੱਕੜਾਂ ਵੱਢੀਆਂ, ਤਾਂ ਮਹੰਤ ਸੁੰਦਰ ਦਾਸ ਨੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਪੁਲਿਸ ਕੋਲ ਸ਼ਿਕਾਇਤ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਕਿ ਅਕਾਲੀਆਂ ਨੇ ਉਸ ਦੀ ਨਿੱਜੀ ਜ਼ਮੀਨ ਤੋਂ ਲੱਕੜਾਂ ਚੋਰੀ ਕੀਤੀਆਂ ਹਨ।
ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਕਾਰਵਾਈ: ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਰਕਾਰ, ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਅਕਾਲੀ ਲਹਿਰ ਨੂੰ ਦਬਾਉਣਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਸੀ, ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਬਹਾਨਾ ਬਣਾਇਆ। ਪੁਲਿਸ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਪੰਜੇ ਸਿੰਘਾਂ ਨੂੰ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕਰਕੇ 6-6 ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਕੈਦ ਅਤੇ ਜੁਰਮਾਨੇ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਸੁਣਾ ਦਿੱਤੀ।
ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਇਸ ਧੱਕੇਸ਼ਾਹੀ ਦੇ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਕਮੇਟੀ ਨੇ ਮੋਰਚਾ ਲਗਾਉਣ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਦੇਸ਼ ਭਰ ਵਿੱਚੋਂ ਸਿੱਖ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਪਹੁੰਚਣੇ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਏ।
ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਦੇ ਜੱਥੇ: ਹਰ ਰੋਜ਼ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ ਤੋਂ ਅਰਦਾਸ ਕਰਕੇ 100-100 (ਜਾਂ ਕਦੇ 200) ਸਿੰਘਾਂ ਦੇ ਜੱਥੇ ਸ਼ਾਂਤਮਈ ਰਹਿਣ ਦੀ ਸਹੁੰ ਖਾ ਕੇ ਗੁਰੂ ਕੇ ਬਾਗ਼ ਵੱਲ ਪੈਦਲ ਰਵਾਨਾ ਹੁੰਦੇ।
ਪੁਲਿਸ ਮੁਖੀ ਬੀ. ਟੀ. (S.G.M. Beatty): ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੇ ਸਿੰਘਾਂ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਲਈ ਇੱਕ ਬੇਰਹਿਮ ਪੁਲਿਸ ਅਫ਼ਸਰ ‘ਬੀ. ਟੀ.’ ਨੂੰ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ। ਪੁਲਿਸ ਨੇ ਰਸਤੇ ਵਿੱਚ ਹੀ ਨਾਕੇ ਲਗਾ ਦਿੱਤੇ।
ਲੋਹੇ ਦੀਆਂ ਲਾਠੀਆਂ ਦਾ ਮੀਂਹ: ਜਿਵੇਂ ਹੀ ਸਿੰਘਾਂ ਦਾ ਜੱਥਾ ਨਾਕੇ ‘ਤੇ ਪਹੁੰਚਦਾ, ਪੁਲਿਸ ਉਨ੍ਹਾਂ ‘ਤੇ ਲੋਹੇ ਦੇ ਕੁੰਡਿਆਂ ਵਾਲੀਆਂ ਲਾਠੀਆਂ ਨਾਲ ਬੇਰਹਿਮੀ ਨਾਲ ਹਮਲਾ ਕਰ ਦਿੰਦੀ। ਸਿੰਘਾਂ ਨੂੰ ਉਦੋਂ ਤੱਕ ਕੁੱਟਿਆ ਜਾਂਦਾ ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਉਹ ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਡਿੱਗ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਸਿੰਘ ਡਿੱਗਦੇ, ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮੂੰਹੋਂ ਸਿਰਫ਼ ‘ਵਾਹਿਗੁਰੂ-ਵਾਹਿਗੁਰੂ’ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਨਿਕਲਦੀ।
ਇਸ ਮੋਰਚੇ ਦੀ ਗੂੰਜ ਪੂਰੀ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚੀ। ਕਈ ਵੱਡੇ ਆਗੂ ਇਸ ਜ਼ੁਲਮ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਅੱਖੀਂ ਦੇਖਣ ਲਈ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਪਹੁੰਚੇ:
ਈਸਾਈ ਪਾਦਰੀ ਸੀ. ਐੱਫ. ਐਂਡਰਿਊਜ਼ (C.F. Andrews): ਉਹ ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ ਦੇ ਨਜ਼ਦੀਕੀ ਦੋਸਤ ਸਨ। ਜਦੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਵੱਲੋਂ ਸ਼ਾਂਤਮਈ ਸਿੰਘਾਂ ‘ਤੇ ਹੁੰਦੀ ਲਾਠੀਚਾਰਜ ਦੇਖੀ, ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਹੰਝੂ ਆ ਗਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਗਵਰਨਰ ਨੂੰ ਤਾਰ ਭੇਜੀ ਕਿ:
“ਮੈਂ ਇੱਥੇ ਮਨੁੱਖਤਾ ਨੂੰ ਸ਼ਰਮਸਾਰ ਹੁੰਦੇ ਦੇਖਿਆ ਹੈ। ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਪੁਲਿਸ ਈਸਾ ਮਸੀਹ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਉਪਦੇਸ਼ (ਸ਼ਾਂਤਮਈ ਸਹਿਣਸ਼ੀਲਤਾ) ਦਾ ਅਭਿਆਸ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਬੇਕਸੂਰ ਸਿੰਘਾਂ ਨੂੰ ਬੇਰਹਿਮੀ ਨਾਲ ਕੁੱਟ ਰਹੀ ਹੈ।”
ਪੰਡਿਤ ਮਦਨ ਮੋਹਨ ਮਾਲਵੀਆ: ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਿੰਘਾਂ ਦੀ ਬਹਾਦਰੀ ਦੇਖ ਕੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਹਰ ਹਿੰਦੂ ਪਰਿਵਾਰ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਇੱਕ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਸਿੱਖ (ਸਿੰਘ) ਬਣਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਜੋ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਹੋ ਸਕੇ।
ਸਿੰਘਾਂ ਦੇ ਅਟੁੱਟ ਸਬਰ ਅੱਗੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਸਰਕਾਰ ਬੁਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹਾਰ ਗਈ। ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਵਿੱਚ ਬਦਨਾਮੀ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਸਰਕਾਰ ਇਸ ਮੋਰਚੇ ਤੋਂ ਪਿੱਛੇ ਹਟਣ ਦਾ ਰਾਹ ਲੱਭਣ ਲੱਗੀ।
ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਚਾਲ: ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਰਾਇ ਬਹਾਦਰ ਗੰਗਾ ਰਾਮ (ਇੱਕ ਮਸ਼ਹੂਰ ਇੰਜੀਨੀਅਰ ਅਤੇ ਦਾਨੀ) ਨੂੰ ਵਿਚਕਾਰ ਪਾਇਆ। ਗੰਗਾ ਰਾਮ ਨੇ ਉਹ ਬਾਗ਼ ਮਹੰਤ ਕੋਲੋਂ ਲੀਜ਼ (ਕਿਰਾਏ) ‘ਤੇ ਲੈ ਲਿਆ ਅਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਲੱਕੜਾਂ ਵੱਢਣ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਦੇ ਦਿੱਤੀ।
ਸਿੰਘਾਂ ਦੀ ਰਿਹਾਈ: ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਇੱਜ਼ਤ ਬਚਾਉਣ ਲਈ ਨਵੰਬਰ 1922 ਵਿੱਚ ਮੋਰਚਾ ਖ਼ਤਮ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਾਰੇ 5,600 ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਬਿਨਾਂ ਸ਼ਰਤ ਰਿਹਾਅ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।