ਕਬੀਰ ਥੋਰੈ ਜਲਿ ਮਾਛੁਲੀ ਝੀਵਰਿ ਮੇਲਿਓ ਜਾਲੁ ||
ਇਹ ਟੋਘਨੈ ਨ ਛੂਟਸਹਿ ਫਿਰਿ ਕਰਿ ਸਮੁੰਦੁ ਸਮ੍ਹਾਲਿ ||
ਭਗਤ ਕਬੀਰ ਜੀ
ਸਲੋਕ, ੧੩੬੭
ਥੋੜੇ ਪਾਣੀ ਵਿਚ ਮਛੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਝੀਵਰ ਆ ਕੇ ਜਾਲ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ |
ਹੇ ਮਛੀ, ਇਸ ਟੋਏ ਵਿਚ ਰਹਿ ਕੇ ਤੂੰ ਜਾਲ ਤੋਂ ਬਚ ਨਹੀਂ ਸਕਦੀ ਜੇ ਬਚਣਾ ਹੈ ਤਾਂ ਸਮੁੰਦਰ ਲਭ |
20 ਅਪ੍ਰੈਲ 1747 – ਮਾਤਾ ਸੁੰਦਰੀ ਜੀ ਦਾ ਅਕਾਲ ਚਲਾਨਾ ।
ਮਾਤਾ ਸੁੰਦਰੀ ਜੀ ਦਾ ਜੀਵਨ ਬਹੁਤ ਹੀ ਕਠਿਨ ਪ੍ਰੀਖਿਆਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਗੁਜ਼ਰਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਅੱਖਾਂ ਸਾਹਮਣੇ ਆਪਣੇ ਚਾਰੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਿਆਂ—ਬਾਬਾ ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ ਜੀ, ਬਾਬਾ ਜੁਝਾਰ ਸਿੰਘ ਜੀ, ਬਾਬਾ ਜ਼ੋਰਾਵਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਅਤੇ ਬਾਬਾ ਫ਼ਤਹਿ ਸਿੰਘ ਜੀ—ਨੂੰ ਕੌਮ ਤੋਂ ਕੁਰਬਾਨ ਹੁੰਦਿਆਂ ਦੇਖਿਆ। ੧੭੦੮ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਜੋਤੀ-ਜੋਤ ਸਮਾਉਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਹ ਇਕੱਲੇ ਰਹਿ ਗਏ ਸਨ। ਪਰ ਅਜਿਹੇ ਭਾਰੀ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਹੌਸਲਾ ਨਹੀਂ ਹਾਰਿਆ ਅਤੇ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਦੇ ਭਾਣੇ ਨੂੰ ਮਿੱਠਾ ਕਰਕੇ ਮੰਨਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਇਹ ‘ਰੂਹਾਨੀ ਸ਼ਹਾਦਤ’ (ਆਪਣੇ ਸੁੱਖਾਂ ਦਾ ਤਿਆਗ) ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਦਾ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਅਧਿਆਇ ਹੈ।
ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਸਿੱਖ ਪੰਥ ਬਹੁਤ ਹੀ ਮੁਸ਼ਕਲ ਦੌਰ ਵਿੱਚੋਂ ਗੁਜ਼ਰ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਮੁਗਲ ਹਕੂਮਤ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਖ਼ਤਮ ਕਰਨ ‘ਤੇ ਤੁਲੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਅਜਿਹੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਮਾਤਾ ਸੁੰਦਰੀ ਜੀ ਨੇ ਦਿੱਲੀ ਵਿਖੇ ਰਹਿ ਕੇ ਪੂਰੀ ਸਿੱਖ ਕੌਮ ਦੀ ਵਾਗਡੋਰ ਸੰਭਾਲੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦੇਸ਼-ਵਿਦੇਸ਼ ਦੀਆਂ ਸੰਗਤਾਂ ਨੂੰ ਹੁਕਮਨਾਮੇ ਜਾਰੀ ਕੀਤੇ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਖਿੰਡੇ ਹੋਏ ਸਿੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਮੁੜ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੂੰ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਸਾਹਿਬ ਭੇਜ ਕੇ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਸੇਵਾ-ਸੰਭਾਲ ਅਤੇ ਸਿੱਖੀ ਦਾ ਪ੍ਰਚਾਰ ਮੁੜ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਵਾਇਆ। ਇਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਦੂਰਅੰਦੇਸ਼ੀ ਸੀ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪੰਥ ਨੂੰ ਜਥੇਬੰਦਕ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਟੁੱਟਣ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ।
ਮਾਤਾ ਸੁੰਦਰੀ ਜੀ ਦਾ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਯੋਗਦਾਨ ਗੁਰਬਾਣੀ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਸਾਹਿਤ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਣਾ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੀ ਬਾਣੀ ਦੇ ਸ਼ੁੱਧ ਉਤਾਰੇ (ਕਾਪੀਆਂ) ਤਿਆਰ ਕਰਵਾਏ ਅਤੇ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕੀਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਦੇਖ-ਰੇਖ ਹੇਠ ਦਿੱਲੀ ਅਤੇ ਦਮਦਮਾ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਵਿੱਦਿਆ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਚੱਲਦੇ ਰਹੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਾਬਤ ਕੀਤਾ ਕਿ ਜੰਗਾਂ ਦੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਵਿੱਦਿਆ ਦਾ ਦੀਵਾ ਜਗਦਾ ਰਹਿਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜੀਵਨ ਇੱਕ ਨਿਰੰਤਰ ਸੇਵਾ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੇ ਸਿੱਖੀ ਦੀ ਲਾਟ ਨੂੰ ਜਗਾਈ ਰੱਖਿਆ।
ਲਗਭਗ ਚਾਰ ਦਹਾਕਿਆਂ ਤੱਕ ਕੌਮ ਦੀ ਮਾਂ ਬਣ ਕੇ ਸੇਵਾ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ੨੦ ਅਪ੍ਰੈਲ ੧੭੪੭ ਨੂੰ ਮਾਤਾ ਸੁੰਦਰੀ ਜੀ ਦਿੱਲੀ ਵਿਖੇ ਆਪਣੀ ਸੰਸਾਰਕ ਯਾਤਰਾ ਪੂਰੀ ਕਰਕੇ ਸੱਚਖੰਡ ਪਧਾਰ ਗਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਚਲਾਣਾ ਸਿੱਖ ਕੌਮ ਲਈ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਭਾਵੁਕ ਪਲ ਸੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਪੰਥ ਨੇ ਆਪਣੀ ਮਾਰਗਦਰਸ਼ਕ ਮਾਂ ਨੂੰ ਗੁਆ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਅੰਤਿਮ ਸਸਕਾਰ ਜਮਨਾ ਨਦੀ ਦੇ ਕੰਢੇ, ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਬਾਲਾ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਨਜ਼ਦੀਕ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਅੱਜ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ‘ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਮਾਤਾ ਸੁੰਦਰੀ ਜੀ’ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਹਾਨ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਹੈ ਅਤੇ ਸਾਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਤਿਆਗ ਦੀ ਯਾਦ ਦਿਵਾਉਂਦਾ ਹੈ।
ਮਾਤਾ ਸੁੰਦਰੀ ਜੀ ਸਾਨੂੰ ਸਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਔਰਤਾਂ ਸਿੱਖ ਪੰਥ ਦਾ ਮਜ਼ਬੂਤ ਥੰਮ੍ਹ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ‘ਸ਼ਹਾਦਤ’ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹਰ ਪਲ ਦੇ ਤਿਆਗ ਅਤੇ ਕੌਮ ਲਈ ਕੀਤੀ ਗਈ ਬੇਅੰਤ ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ ਛੁਪੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਇਹ ਸਾਨੂੰ ਚੜ੍ਹਦੀ ਕਲਾ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।