ਰਾਮਕਲੀ ਮਹਲਾ ੫ ॥
ਦਾਵਾ ਅਗਨਿ ਰਹੇ ਹਰਿ ਬੂਟ ॥ਮਾਤ ਗਰਭ ਸੰਕਟ ਤੇ ਛੂਟ ॥ਜਾ ਕਾ ਨਾਮੁ ਸਿਮਰਤ ਭਉ ਜਾਇ ॥ਤੈਸੇ ਸੰਤ ਜਨਾ ਰਾਖੈ ਹਰਿ ਰਾਇ ॥੧॥
ਐਸੇ ਰਾਖਨਹਾਰ ਦਇਆਲ ॥
ਜਤ ਕਤ ਦੇਖਉ ਤੁਮ ਪ੍ਰਤਿਪਾਲ ॥੧॥ ਰਹਾਉ ॥
ਮਹਲਾ ੫ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ
ਅੰਗ: ੯੧੪
ਹੇ ਸਭ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ ਦੇ ਸਮਰੱਥ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ! ਤੂੰ ਬੜਾ ਹੀ ਦਇਆਵਾਨ ਦਾ ਘਰ ਹੈਂ।ਮੈਂ ਜਿੱਧਰ ਵੇਖਦਾ ਹਾਂ, ਤੂੰ ਹੀ ਸਭ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਦਾ ਹੈਂ ॥੧॥ ਰਹਾਉ ॥
18 ਸਤੰਬਰ 1539: ਸ਼੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ ਦਾ ਗੁਰਗੱਦੀ ਦਿਵਸ
ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਅੰਦਰ 18 ਸਤੰਬਰ 1539 ਦਾ ਦਿਨ ਰੂਹਾਨੀ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੋਂ ਅਤਿਅੰਤ ਯੁੱਗ-ਪਲਟਾਊ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਦਿਨ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਬਾਨੀ, ਸ਼੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਮਹਾਨ ਸੰਸਾਰਕ ਕਾਰਜਾਂ ਨੂੰ ਸੰਪੂਰਨ ਕਰਦਿਆਂ ਭਾਈ ਲਹਿਣਾ ਜੀ ਨੂੰ ‘ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ’ ਦਾ ਨਾਮ ਬਖ਼ਸ਼ ਕੇ ਗੁਰਗੱਦੀ ਦੀ ਮਹਾਨ ਜਿੰਮੇਵਾਰੀ ਸੌਂਪੀ ਅਤੇ ਆਪ ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਦੀ ਪਾਵਨ ਧਰਤੀ ‘ਤੇ ਜੋਤੀ-ਜੋਤਿ ਸਮਾਏ।
ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਚਾਰ ਉਦਾਸੀਆਂ (ਧਰਮ-ਪ੍ਰਚਾਰ ਯਾਤਰਾਵਾਂ) ਪੂਰੀਆਂ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਰਾਵੀ ਨਦੀ ਦੇ ਕੰਢੇ ‘ਕਰਤਾਰਪੁਰ’ ਨਗਰ ਵਸਾਇਆ। ਇੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉਦਾਸੀ ਵੇਸ ਤਿਆਗ ਕੇ ਗ੍ਰਹਿਸਥੀ ਜੀਵਨ ਅਪਣਾਇਆ, ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਕੀਤੀ, ਅਤੇ ਨਾਮ ਜਪਣ, ਕਿਰਤ ਕਰਨ ਤੇ ਵੰਡ ਛਕਣ ਦਾ ਅਮਲੀ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ।
ਖਡੂਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਭਾਈ ਲਹਿਣਾ ਜੀ, ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਦੇਵੀ ਦੇ ਭਗਤ ਸਨ, ਨੇ ਜਦੋਂ ਭਾਈ ਜੋਧ ਜੀ ਕੋਲੋਂ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਪਾਵਨ ਬਾਣੀ ‘ਜਪੁਜੀ ਸਾਹਿਬ’ ਦਾ ਪਾਠ ਸੁਣਿਆ, ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮਨ ਰੂਹਾਨੀ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਲਈ ਵਿਆਕੁਲ ਹੋ ਗਿਆ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨਾਂ ਲਈ ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਪਹੁੰਚੇ, ਤਾਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਇਲਾਹੀ ਨੂਰ ਅਤੇ ਉਪਦੇਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣਾ ਆਪ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗੁਰੂ-ਚਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਅਰਪਣ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।
ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਗੁਰਗੱਦੀ ਦਾ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਚੁਣਨ ਲਈ ਆਪਣੀ ਸੰਗਤ ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ ਪਰਖ ਕੀਤੀ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ—ਬਾਬਾ ਸ੍ਰੀ ਚੰਦ ਜੀ ਅਤੇ ਬਾਬਾ ਲਖਮੀ ਦਾਸ ਜੀ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਪ੍ਰੀਖਿਆਵਾਂ ਦੀ ਗਹਿਰਾਈ ਨੂੰ ਨਾ ਸਮਝ ਸਕੇ, ਪਰ ਭਾਈ ਲਹਿਣਾ ਜੀ ਨੇ ਹਰ ਹੁਕਮ ਨੂੰ ਪੂਰਨ ਸਮਰਪਣ, ਨਿਮਰਤਾ ਅਤੇ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਪ੍ਰਵਾਨ ਕੀਤਾ:
ਗੁੜ੍ਹ ਚਿੱਕੜ ਵਿੱਚੋਂ ਟੋਕਰੀ ਚੁੱਕਣਾ: ਖੇਤਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਘਾਹ-ਫੂਸ ਦੀ ਚਿੱਕੜ ਨਾਲ ਭਰੀ ਟੋਕਰੀ ਚੁੱਕਣ ਦੇ ਹੁਕਮ ‘ਤੇ ਭਾਈ ਲਹਿਣਾ ਜੀ ਨੇ ਬਿਨਾਂ ਝਿਜਕ ਆਪਣੇ ਕੀਮਤੀ ਕੱਪੜਿਆਂ ਦੀ ਪ੍ਰਵਾਹ ਕੀਤੇ ਬਿਨਾਂ ਟੋਕਰੀ ਚੁੱਕ ਲਈ।
ਅੱਧੀ ਰਾਤ ਨੂੰ ਕੱਪੜੇ ਧੋਣਾ: ਰਾਤ ਦੇ ਸਮੇਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਹੁਕਮ ‘ਤੇ ਠੰਢੇ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਕੱਪੜੇ ਧੋਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੋ ਗਏ।
* ਕੰਧ ਦੀ ਉਸਾਰੀ: ਰਾਤ ਸਮੇਂ ਢਹਿ ਗਈ ਕੰਧ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਬਚਨ ਅਨੁਸਾਰ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਬਣਾਇਆ ਅਤੇ ਢਾਹਿਆ।
ਅੱਧੀ ਰਾਤ ਨੂੰ ਮੁਰਦਾਰ ਖਾਣ ਦਾ ਹੁਕਮ: ਜਦੋਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਇੱਕ ਪ੍ਰੀਖਿਆ ਦੌਰਾਨ ਕੱਪੜੇ ਹੇਠ ਢੱਕੀ ਦੇਹ ਨੂੰ ਖਾਣ ਲਈ ਕਿਹਾ, ਤਾਂ ਭਾਈ ਲਹਿਣਾ ਜੀ ਨੇ ਬਿਨਾਂ ਸ਼ੰਕਾ ਪੁੱਛਿਆ—”ਸੱਚੇ ਪਾਤਸ਼ਾਹ, ਕਿਸ ਪਾਸਿਓਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਾਂ?” ਪਰ ਜਦੋਂ ਕੱਪੜਾ ਚੁੱਕਿਆ ਗਿਆ ਤਾਂ ਉੱਥੇ ਪ੍ਰਸ਼ਾਦ (ਕੜਾਹ) ਮੌਜੂਦ ਸੀ।
ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਠਿਨ ਪ੍ਰੀਖਿਆਵਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਭਾਈ ਲਹਿਣਾ ਜੀ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਗਲ ਨਾਲ ਲਾਇਆ ਅਤੇ ਫ਼ਰਮਾਇਆ—”ਤੁਸੀਂ ਕੇਵਲ ਸੇਵਕ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਮੇਰੇ ਅੰਗ (ਸਰੀਰ ਦਾ ਹਿੱਸਾ) ਹੋ।” ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਾਮ ‘ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ’ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ।
18 ਸਤੰਬਰ 1539 ਨੂੰ ਗੁਰਮਤਿ ਮਰਿਆਦਾ ਅਨੁਸਾਰ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ 5 ਪੈਸੇ ਅਤੇ ਨਾਰੀਅਲ ਅੱਗੇ ਰੱਖ ਕੇ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ ਅੱਗੇ ਸੀਸ ਨਿਵਾਇਆ, ਚੌਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਸੇਵਾ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਸਮੁੱਚੀ ਸੰਗਤ ਨੂੰ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਅੱਜ ਤੋਂ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸੱਚਾ ਰੂਪ ਹਨ।
ਜੋਤੀ-ਜੋਤਿ ਸਮਾਉਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਸੰਗਤ ਨੂੰ ਵੈਰਾਗ ਕਰਨ ਤੋਂ ਵਰਜਿਆ ਅਤੇ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਦੀ ਸਿਫ਼ਤਿ-ਸਾਲਾਹ ਕਰਨ ਲਈ ਰਾਗ ਗਉੜੀ ਦੀਪਕੀ ਵਿੱਚ ‘ਕੀਰਤਨ ਸੋਹਿਲਾ’ ਦਾ ਅੰਤਿਮ ਸ਼ਬਦ ਉੱਚਾਰਨ ਕਰਨ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦਿੱਤੀ:
ਤੁਮ ਘਰਿ ਜਿਸੁ ਅਰਧਾਹੀਐ ੴ ਨਾਮੁ ਧਿਆਈਐ ॥
ਤੁਮ ਘਰਿ ਗਾਵਹੁ ਸੋਹਿਲਾ ੴ ਸਿਵਰਿਹੁ ਸਿਰਜਣਹਾਰੋ ॥੧॥
ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਚਾਦਰ ਤਾਣ ਲਈ ਅਤੇ ਨਾਮ ਦਾ ਜਾਪ ਕਰਦਿਆਂ ਆਪਣੀ ਰੂਹਾਨੀ ਜੋਤਿ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ ਵਿੱਚ ਟਿਕਾ ਕੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਗਏ। ਅੰਤਿਮ ਸੰਸਕਾਰ ਵੇਲੇ ਹਿੰਦੂ ਅਤੇ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਦੇ ਮਤਭੇਦ ਦੌਰਾਨ ਜਦੋਂ ਚਾਦਰ ਚੁੱਕੀ ਗਈ, ਤਾਂ ਦੇਹ ਦੀ ਥਾਂ ਕੇਵਲ ਤਾਜ਼ੇ ਫੁੱਲ ਮਿਲੇ, ਜੋ ਦੋਹਾਂ ਧਿਰਾਂ ਨੇ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਵੰਡ ਲਏ।
ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਗੁਰਗੱਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਨੇ ਇਹ ਸਿਧਾਂਤ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਕਿ ਸਿੱਖੀ ਵਿੱਚ ਰੂਹਾਨੀ ਪਦਵੀ ਵੰਸ਼ਵਾਦ ‘ਤੇ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਸੇਵਾ, ਨਿਮਰਤਾ ਅਤੇ ਗੁਰੂ-ਹੁਕਮ ਸਮਰਪਣ ‘ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਹੈ। ਇਸੇ ਰੂਹਾਨੀ ਜੋਤਿ ਦੇ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਬਾਰੇ ਸ਼੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਅੰਦਰ ਦਰਜ ਹੈ:
ਜੋਤਿ ਓਹਾ ਜੁਗਤਿ ਸਾਹਿਸਹਿਜ ਸਚੁ ਸਵਾਰਿਓਣ ॥