ਤੀਰਥ ਬਰਤ ਅਰੁ ਦਾਨ ਕਰਿ ਮਨ ਮੈ ਧਰੈ ਗੁਮਾਨੁ ॥
ਨਾਨਕ ਨਿਹਫਲ ਜਾਤ ਤਿਹ ਜਿਉ ਕੁੰਚਰ ਇਸਨਾਨੁ ॥੪੬॥
ਮਹਲਾ ੯ ਗੁਰੂ ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ ਜੀ
ਅੰਗ : ੧੪੨੮
ਪ੍ਰਭੂ ਦਾ ਭਜਨ ਛੱਡ ਕੇ ਮਨੁੱਖ ਤੀਰਥ-ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰ ਕੇ ਵਰਤ ਰੱਖ ਕੇ, ਦਾਨ-ਪੁੰਨ ਕਰ ਕੇ ਆਪਣੇ ਮਨ ਵਿਚ ਅਹੰਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮੈਂ ਧਰਮੀ ਬਣ ਗਿਆ ਹਾਂ।
ਪਰ ਹੇ ਨਾਨਕ! ਉਸ ਦੇ ਇਹ ਸਾਰੇ ਕੀਤੇ ਹੋਏ ਕਰਮ ਇਉਂ ਵਿਅਰਥ ਚਲੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਹਾਥੀ ਦਾ ਦਾ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ ਇਸ਼ਨਾਨ। ਹਾਥੀ ਨ੍ਹਾ ਕੇ ਸੁਆਹ ਮਿੱਟੀ ਆਪਣੇ ਉੱਤੇ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
18 ਜੂਨ 1664 :-ਭਾਈ ਬਚਿੱਤਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦਾ ਜਨਮ ।
ਭਾਈ ਬਚਿੱਤਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦਾ ਜਨਮ ੧੮ ਜੂਨ ੧੬੬੪ ਨੂੰ ਅਲੀਪੁਰ (ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਮੁਜ਼ੱਫਰਗੜ੍ਹ, ਹੁਣ ਪਾਕਿਸਤਾਨ) ਵਿਖੇ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸਤਿਕਾਰਤ ਰਾਜਪੂਤ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪੂਰਾ ਪਰਿਵਾਰ ਹੀ ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਦੀ ਖਾਣ ਸੀ:
ਆਪ ਜੀ ਦੇ ਪਿਤਾ ਸ਼ਹੀਦ ਬਾਬਾ ਮਣੀ ਸਿੰਘ ਜੀ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿਖੇ ਬੰਦ-ਬੰਦ ਕਟਵਾ ਕੇ ਸ਼ਹੀਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਸੀ।
ਬਾਬਾ ਮਣੀ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ੧੧ ਪੁੱਤਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਭਾਈ ਬਚਿੱਤਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਸਮੇਤ ਸਾਰੇ ਹੀ ਗੁਰੂ-ਘਰ ਦੇ ਲੇਖੇ ਲੱਗੇ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਭਰਾਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਭਾਈ ਉਦੈ ਸਿੰਘ (ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਰਾਜਾ ਕੇਸਰੀ ਚੰਦ ਦਾ ਸਿਰ ਵੱਢਿਆ ਸੀ) ਅਤੇ ਭਾਈ ਅਨਿਕ ਸਿੰਘ ਵਰਗੇ ਮਹਾਨ ਯੋਧੇ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ।
ਬਾਬਾ ਮਣੀ ਸਿੰਘ ਜੀ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਬਚਪਨ ਵਿੱਚ ਹੀ ਨੌਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਵਿੱਚ ਲੈ ਆਏ ਸਨ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਭਾਈ ਬਚਿੱਤਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦਾ ਬਚਪਨ ਦਸਮ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਖੇਡਦਿਆਂ, ਸ਼ਸਤਰ ਵਿੱਦਿਆ ਸਿੱਖਦਿਆਂ ਅਤੇ ਘੋੜਸਵਾਰੀ ਕਰਦਿਆਂ ਲੰਘਿਆ।
ਜਦੋਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ੧੬੯੯ ਦੀ ਵਿਸਾਖੀ ਨੂੰ ਸ੍ਰੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਖ਼ਾਲਸਾ ਪੰਥ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ, ਤਾਂ ਭਾਈ ਬਚਿੱਤਰ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਭਰਾਵਾਂ ਨੇ ਪਹਿਲੇ ਹੀ ਜੱਥਿਆਂ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਹੱਥੋਂ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਪਾਨ ਕੀਤਾ। ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਦੀ ਦਾਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ ਉਹ ਖ਼ਾਲਸਾ ਫੌਜ ਦੇ ਅਜਿਹੇ ਮੋਹਰੀ ਜਰਨੈਲ ਬਣੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ‘ਤੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਅੱਖਾਂ ਮੀਟ ਕੇ ਭਰੋਸਾ ਕਰਦੇ ਸਨ।
ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਜੰਗ ਦੌਰਾਨ ਵਾਪਰੀ ਇਹ ਘਟਨਾ ਭਾਈ ਬਚਿੱਤਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਜੀਵਨ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਗੌਰਵਮਈ ਹਿੱਸਾ ਹੈ:
ਪਹਾੜੀ ਰਾਜਿਆਂ ਅਤੇ ਮੁਗਲਾਂ ਦੀ ਲੱਖਾਂ ਦੀ ਫੌਜ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਘੇਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਪਰ ਉਹ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਲੋਹਗੜ੍ਹ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਮਜ਼ਬੂਤ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਨੂੰ ਤੋੜਨ ਵਿੱਚ ਨਾਕਾਮ ਰਹੇ। ਅਖੀਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇੱਕ ਘਿਨਾਉਣੀ ਯੋਜਨਾ ਬਣਾਈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਵੱਡੇ ਅਤੇ ਤਾਕਤਵਰ ਹਾਥੀ ਨੂੰ ਕਈ ਪੀਪੇ ਸ਼ਰਾਬ ਪਿਲਾ ਕੇ ਮਸਤ (ਪਾਗਲ) ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਉਸਦੇ ਮੱਥੇ ‘ਤੇ ਲੋਹੇ ਦੇ ਮੋਟੇ-ਮੋਟੇ ਤਵੇ ਬੰਨ੍ਹੇ ਗਏ ਤਾਂ ਜੋ ਉਸ ‘ਤੇ ਤੀਰ ਜਾਂ ਤਲਵਾਰ ਅਸਰ ਨਾ ਕਰੇ, ਅਤੇ ਉਸਦੀ ਸੁੰਡ ਵਿੱਚ ਦੋ-ਧਾਰੀ ਖੰਡਾ (ਤਲਵਾਰ) ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਵੱਲ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ।
ਜਦੋਂ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਉੱਪਰੋਂ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਹਾਥੀ ਨੂੰ ਆਉਂਦੇ ਦੇਖਿਆ, ਤਾਂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਦਰਬਾਰ ਵਿੱਚ ਗੱਲ ਚੱਲੀ। ਕੁਝ ਸਿੰਘਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਹਾਥੀ ਦਾ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕਰਨ ਲਈ ‘ਦੁਨੀ ਚੰਦ’ ਨਾਂ ਦਾ ਭਾਰੀ-ਭਰਕਮ ਜਵਾਨ ਸਹੀ ਰਹੇਗਾ, ਪਰ ਦੁਨੀ ਚੰਦ ਡਰ ਕੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੀ ਕੰਧ ਟੱਪ ਕੇ ਭੱਗ ਗਿਆ।
ਉਸ ਸਮੇਂ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਮੁਸਕਰਾ ਕੇ ਕਿਹਾ, “ਖ਼ਾਲਸਾ ਕਦੇ ਪਿੱਠ ਨਹੀਂ ਦਿਖਾਉਂਦਾ, ਮੇਰਾ ਇੱਕ-ਇੱਕ ਸਿੰਘ ਸਵਾ ਲੱਖ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੈ।” ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਭਾਈ ਬਚਿੱਤਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੂੰ ਅਵਾਜ਼ ਮਾਰੀ ਅਤੇ ਥਾਪੜਾ ਦਿੰਦਿਆਂ ਆਪਣਾ ਖ਼ਾਸ ਸ਼ਸਤਰ “ਨਾਗਣੀ ਬਰਛਾ” (ਸੱਪ ਦੀ ਸ਼ਕਲ ਵਾਂਗ ਵਲ਼ਦਾਰ ਤਿੱਖਾ ਨੇਜ਼ਾ) ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੌਂਪਿਆ।
ਭਾਈ ਬਚਿੱਤਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਚਰਨ ਛੂਹੇ, ਕਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਖੋਲ੍ਹਿਆ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਵਫ਼ਾਦਾਰ ਘੋੜੇ ‘ਤੇ ਸਵਾਰ ਹੋ ਕੇ ਇਕੱਲੇ ਹੀ ਉਸ ਪਹਾੜ ਵਰਗੇ ਹਾਥੀ ਵੱਲ ਵਧੇ।
ਜਦੋਂ ਹਾਥੀ ਬਿਲਕੁਲ ਨੇੜੇ ਆ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਆਪਣੇ ਘੋੜੇ ਦੀਆਂ ਰਕਾਬਾਂ ‘ਤੇ ਖੜ੍ਹੇ ਹੋ ਕੇ, ਪੂਰੇ ਸਰੀਰ ਦਾ ਤਾਣ ਲਗਾ ਕੇ ਉਹ ਨਾਗਣੀ ਬਰਛਾ ਹਾਥੀ ਦੇ ਮੱਥੇ ‘ਤੇ ਮਾਰਿਆ। ਵਾਰ ਇੰਨਾ ਭਿਆਨਕ ਸੀ ਕਿ ਬਰਛਾ ਲੋਹੇ ਦੇ ਤਵਿਆਂ ਨੂੰ ਚੀਰਦਾ ਹੋਇਆ ਹਾਥੀ ਦੇ ਮੱਥੇ ਦੀ ਹੱਡੀ ਦੇ ਅੰਦਰ ਧਸ ਗਿਆ।
ਦਰਦ ਨਾਲ ਕੁਰਲਾਉਂਦਾ ਹੋਇਆ ਹਾਥੀ ਪਿੱਛੇ ਨੂੰ ਘੁੰਮ ਗਿਆ। ਪਾਗਲ ਹੋਏ ਹਾਥੀ ਨੇ ਆਪਣੀ ਹੀ ਫੌਜ ਦੇ ਸੈਂਕੜੇ ਮੁਗਲ ਅਤੇ ਪਹਾੜੀ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਨੂੰ ਲਤਾੜ ਕੇ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ। ਇਸੇ ਦੌਰਾਨ ਭਾਈ ਬਚਿੱਤਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਭਰਾ ਭਾਈ ਉਦੈ ਸਿੰਘ ਨੇ ਅੱਗੇ ਵਧ ਕੇ ਪਹਾੜੀ ਰਾਜਿਆਂ ਦੇ ਮੁੱਖ ਜਰਨੈਲ ‘ਰਾਜਾ ਕੇਸਰੀ ਚੰਦ’ ਦਾ ਸਿਰ ਧੜ ਤੋਂ ਅਲੱਗ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਦੁਸ਼ਮਣ ਦੀ ਫੌਜ ਮੈਦਾਨ ਛੱਡ ਕੇ ਭੱਜ ਗਈ।
ਭਾਈ ਬਚਿੱਤਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਅਗਲੇ ਕਈ ਸਾਲਾਂ ਤੱਕ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨਾਲ ਰਹਿ ਕੇ ਹਰ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ। ਦਸੰਬਰ ੧੭੦੫ ਵਿੱਚ ਜਦੋਂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਕਿਲ੍ਹਾ ਛੱਡਿਆ, ਤਾਂ ਪਿੱਛੋਂ ਮੁਗਲਾਂ ਨੇ ਕਸਮਾਂ ਤੋੜ ਕੇ ਹਮਲਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਸਿਰਸਾ ਨਦੀ ਦੇ ਕੰਢੇ ਭਿਆਨਕ ਯੁੱਧ ਹੋਇਆ।
ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਹੁਕਮ ‘ਤੇ ਭਾਈ ਬਚਿੱਤਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਰੋਪੜ ਦੇ ਨੇੜੇ ਮਲਕਪੁਰ ਦੇ ਰੰਘੜਾਂ ਦੀ ਫੌਜ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਲਈ ਘਮਸਾਨ ਦੀ ਜੰਗ ਲੜੀ। ਇਸ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਇਕੱਲੇ ਲੜਦਿਆਂ ਉਹ ਬੁਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜ਼ਖਮੀ ਹੋ ਗਏ।
ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਾ ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ ਜੀ ਅਤੇ ਭਾਈ ਮਦਨ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਜ਼ਖਮੀ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਭਾਈ ਬਚਿੱਤਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੂੰ ਉੱਥੋਂ ਕੱਢਿਆ ਅਤੇ ਗੁਰੂ-ਘਰ ਦੇ ਅਨਿਨ ਸੇਵਕ ਚੌਧਰੀ ਨਿਹੰਗ ਖਾਨ ਦੇ ਕਿਲ੍ਹੇ (ਕੋਟਲਾ ਨਿਹੰਗ ਖਾਨ) ਵਿਖੇ ਪਹੁੰਚਾਇਆ। ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਵੀ ਉੱਥੇ ਮੌਜੂਦ ਸਨ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਆਪਣੇ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਜ਼ਖਮਾਂ ਨੂੰ ਸਾਫ਼ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਲੰਘ ‘ਤੇ ਲਿਟਾਇਆ।
ਜਦੋਂ ਮੁਗਲ ਫੌਜ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੀ ਤਲਾਸ਼ੀ ਲੈਣ ਆਈ, ਤਾਂ ਨਿਹੰਗ ਖਾਨ ਨੇ ਆਪਣੀ ਜਾਨ ਦੀ ਪਰਵਾਹ ਕੀਤੇ ਬਿਨਾਂ ਭਾਈ ਬਚਿੱਤਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੂੰ ਅੰਦਰਲੇ ਕਮਰੇ ਵਿੱਚ ਛੁਪਾਇਆ ਅਤੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਅੰਦਰ ਮੇਰੀ ਬੇਟੀ ਅਤੇ ਜਵਾਈ (ਭਾਈ ਬਚਿੱਤਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਵੱਲ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰਕੇ) ਆਰਾਮ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ।
ਮੁਗਲਾਂ ਦੇ ਜਾਣ ਤੋਂ ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ, ਸਾਲ ੧੭੦੫ ਦੇ ਦਸੰਬਰ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ, ਇਸ ਮਹਾਨ ਯੋਧੇ ਨੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਗੋਦ ਵਿੱਚ ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਦਾ ਜਾਪ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਾਣ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤੇ ਅਤੇ ਸ਼ਹੀਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਚੌਧਰੀ ਨਿਹੰਗ ਖਾਨ ਨੇ ਰਾਤ ਦੇ ਹਨੇਰੇ ਵਿੱਚ ਬੇਹੱਦ ਸਤਿਕਾਰ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਅੰਤਿਮ ਸਸਕਾਰ ਕੀਤਾ।