ਸਾ ਰੁਤਿ ਸੁਹਾਵੀ ਜਿਤੁ ਤੁਧੁ ਸਮਾਲੀ ॥ਸੋ ਕੰਮੁ ਸੁਹੇਲਾ ਜੋ ਤੇਰੀ ਘਾਲੀ ॥ਸੋ ਰਿਦਾ ਸੁਹੇਲਾ ਜਿਤੁ ਰਿਦੈ ਤੂੰ ਵੁਠਾ ਸਭਨਾ ਕੇ ਦਾਤਾਰਾ ਜੀਉ ॥੧॥ਤੂੰ ਸਾਝਾ ਸਾਹਿਬੁ ਬਾਪੁ ਹਮਾਰਾ ॥ਨਉ ਨਿਧਿ ਤੇਰੈ ਅਖੁਟ ਭੰਡਾਰਾ ॥ਜਿਸੁ ਤੂੰ ਦੇਹਿ ਸੁ ਤ੍ਰਿਪਤਿ ਅਘਾਵੈ ਸੋਈ ਭਗਤੁ ਤੁਮਾਰਾ ਜੀਉ ॥੨॥
ਸਭੁ ਕੋ ਆਸੈ ਤੇਰੀ ਬੈਠਾ ॥
ਘਟ ਘਟ ਅੰਤਰਿ ਤੂੰਹੈ ਵੁਠਾ ॥
ਸਭੇ ਸਾਝੀਵਾਲ ਸਦਾਇਨਿ ਤੂੰ ਕਿਸੈ ਨ ਦਿਸਹਿ ਬਾਹਰਾ ਜੀਉ ॥
ਤੂੰ ਆਪੇ ਗੁਰਮੁਖਿ ਮੁਕਤਿ ਕਰਾਇਹਿ ॥ਤੂੰ ਆਪੇ ਮਨਮੁਖਿ ਜਨਮਿ ਭਵਾਇਹਿ ॥ਨਾਨਕ ਦਾਸ ਤੇਰੈ ਬਲਿਹਾਰੈ ਸਭੁ ਤੇਰਾ ਖੇਲੁ ਦਸਾਹਰਾ ਜੀਉ ॥੪॥੨॥੯॥
ਮਹਲਾ ੫ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਸਾਹਿਬ ਜੀ
ਰਾਗ ਮਾਝ, ੯੭
ਹੇ ਦਾਤਾਰ ਹਰੇਕ ਜੀਵ ਤੇਰੀ ਕਿਰਪਾ ਦੀ ਆਸ ਰੱਖੀ ਬੈਠਾ ਹੈ | ਹਰੇਕ ਸਰੀਰ ਵਿਚ ਤੂੰ ਆਪ ਹੀ ਵੱਸ ਰਿਹਾ ਹੈਂ |
ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਸਾਰੇ ਜੀਅ ਜੰਤ ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਹੀ ਸਾਂਝ ਰਖਣ ਵਾਲੇ ਅਖਵਾਂਦੇ ਹਨ | ਕੋਈ ਜੀਵ ਐਸਾ ਨਹੀਂ ਦਿੱਸਦਾ ਜੋ ਤੈਥੋਂ ਵਖਰਾ ਹੋਵੇ ਜਿਸ ਵਿਚ ਤੂੰ ਨਾ ਹੋਵੇ |
16 ਮਈ 1746 :- ਛੋਟੇ ਘੱਲੂਘਾਰੇ ਦੀ ਮੁੱਖ ਜੰਗ
੧੮ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅੱਧ ਵਿੱਚ ਲਾਹੌਰ ਦਾ ਗਵਰਨਰ ਯਹੀਆ ਖ਼ਾਨ ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਦੀਵਾਨ ਲਖਪਤ ਰਾਏ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਕੱਟੜ ਦੁਸ਼ਮਣ ਸਨ।
ਮੁੱਖ ਕਾਰਨ: ਇੱਕ ਝੜਪ ਦੌਰਾਨ ਲਖਪਤ ਰਾਏ ਦਾ ਭਰਾ ‘ਜਸਪਤ ਰਾਏ’ ਸਿੱਖਾਂ ਹੱਥੋਂ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਸ ਦਾ ਬਦਲਾ ਲੈਣ ਲਈ ਲਖਪਤ ਰਾਏ ਨੇ ਪ੍ਰਣ ਕੀਤਾ ਕਿ ਉਹ ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਨਾਮੋ-ਨਿਸ਼ਾਨ ਮਿਟਾ ਦੇਵੇਗਾ।
ਉਸ ਨੇ ਲਾਹੌਰ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਨਸਲਕੁਸ਼ੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ, ਪਵਿੱਤਰ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਾਇਆ ਅਤੇ ਸਿੱਖੀ ਸਰੂਪ ‘ਤੇ ਪਾਬੰਦੀ ਲਗਾ ਦਿੱਤੀ।
ਮੁਗ਼ਲ ਫ਼ੌਜ ਦੇ ਜ਼ੁਲਮਾਂ ਤੋਂ ਬਚਣ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਰਣਨੀਤੀ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਲਗਭਗ ੧੫,੦੦੦ ਤੋਂ ੨੦,੦੦੦ ਸਿੱਖ (ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਬੱਚੇ, ਬਜ਼ੁਰਗ ਅਤੇ ਔਰਤਾਂ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ) ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ ਦੇ ਨੇੜੇ ਕਾਨ੍ਹੂਵਾਨ ਦੇ ਛੰਭ (ਘਣੇ ਜੰਗਲਾਂ ਅਤੇ ਦਲਦਲ ਵਾਲੇ ਇਲਾਕੇ) ਵਿੱਚ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ।
ਲਖਪਤ ਰਾਏ ਨੇ ਲਾਹੌਰ ਦੀ ਸ਼ਾਹੀ ਫ਼ੌਜ ਅਤੇ ਸਥਾਨਕ ਚੌਧਰੀਆਂ ਦੀ ਮਦਦ ਨਾਲ ਇਸ ਪੂਰੇ ਇਲਾਕੇ ਨੂੰ ਘੇਰ ਲਿਆ।
ਸਿੱਖਾਂ ਕੋਲ ਰਸਦ (ਖਾਣ-ਪੀਣ ਦਾ ਸਾਮਾਨ) ਅਤੇ ਹਥਿਆਰਾਂ ਦੀ ਭਾਰੀ ਕਮੀ ਹੋ ਗਈ, ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਹੌਸਲਾ ਬੁਲੰਦ ਸੀ।
ਮਈ ਦੇ ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਅੱਤ ਦੀ ਗਰਮੀ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਕਈ ਮੁਸ਼ਕਲਾਂ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪਿਆ:
ਪਾਣੀ ਅਤੇ ਭੋਜਨ ਦੀ ਕਮੀ: ਦੁਸ਼ਮਣ ਨੇ ਚਾਰੇ ਪਾਸੇ ਪਹਿਰਾ ਲਗਾਇਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਛੰਭ ਦੇ ਅੰਦਰ ਪਾਣੀ ਅਤੇ ਅੰਨ ਦਾ ਦਾਣਾ ਪਹੁੰਚਣਾ ਬੰਦ ਹੋ ਗਿਆ।
ਸਿੰਘਾਂ ਦਾ ਹਮਲਾ: ਸਿੰਘਾਂ ਨੇ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ ਕਿ ਭੁੱਖੇ ਮਰਨ ਨਾਲੋਂ ਮੈਦਾਨ-ਏ-ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਲੜ ਕੇ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋਣਾ ਬਿਹਤਰ ਹੈ। ਸਰਦਾਰ ਕਪੂਰ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਸੁੱਖਾ ਸਿੰਘ ਮਾੜੀਕੰਬੋ ਵਰਗੇ ਮਹਾਨ ਜਰਨੈਲਾਂ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਰਾਤ ਦੇ ਸਮੇਂ ਮੁਗ਼ਲ ਫ਼ੌਜ ‘ਤੇ ਗੁਰੀਲਾ ਹਮਲੇ (ਧਾਵੇ) ਬੋਲਣੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੇ।
੧੬ ਮਈ ਦੇ ਦਿਨ: ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਘੇਰਾ ਤੋੜਨ ਲਈ ਆਪਣੀ ਪੂਰੀ ਤਾਕਤ ਝੋਕ ਦਿੱਤੀ। ਜੰਗਲ ਨੂੰ ਮੁਗ਼ਲ ਫ਼ੌਜਾਂ ਦੁਆਰਾ ਅੱਗ ਲਗਾ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਇੱਕ ਪਾਸੇ ਅੱਗ ਸੀ ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਵਗਦੀ ਹੋਈ ਰਾਵੀ ਨਦੀ।
ਸਿੰਘਾਂ ਨੇ ਰਾਵੀ ਨਦੀ ਪਾਰ ਕਰਕੇ ਪਹਾੜਾਂ ਵੱਲ ਨਿਕਲਣ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ। ਨਦੀ ਵਿੱਚ ਹੜ੍ਹ ਆਇਆ ਹੋਇਆ ਸੀ ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਮੁਗ਼ਲ ਫ਼ੌਜਾਂ ਗੋਲੀਆਂ ਚਲਾ ਰਹੀਆਂ ਸਨ।
ਸੈਂਕੜੇ ਸਿੱਖ ਨਦੀ ਦੇ ਤੇਜ਼ ਵਹਾਅ ਵਿੱਚ ਵਹਿ ਗਏ।
ਜੋ ਸਿੱਖ ਦੁਸ਼ਮਣ ਦੇ ਹੱਥ ਆਏ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬੇਰਹਿਮੀ ਨਾਲ ਸ਼ਹੀਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।
ਇਸ ਪੂਰੇ ਘੱਲੂਘਾਰੇ (ਕਤਲੇਆਮ) ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ ੭,੦੦੦ ਤੋਂ ੧੦,੦੦੦ ਸਿੱਖ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋਏ। ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਇਸ ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ‘ਛੋਟਾ ਘੱਲੂਘਾਰਾ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ (੧੭੬੨ ਵਿੱਚ ਹੋਏ ਅਹਿਮਦ ਸ਼ਾਹ ਅਬਦਾਲੀ ਦੇ ਹਮਲੇ ਨੂੰ ‘ਵੱਡਾ ਘੱਲੂਘਾਰਾ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ)।
ਲਖਪਤ ਰਾਏ ਦਾ ਖ਼ਿਆਲ ਸੀ ਕਿ ਉਸ ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਖ਼ਤਮ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ, ਪਰ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਕੁਝ ਹੀ ਮਹੀਨਿਆਂ ਵਿੱਚ ਦੁਬਾਰਾ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਕੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿਖੇ ਦਿਵਾਲੀ ਮਨਾਈ ਅਤੇ ਮੁਗ਼ਲ ਚੌਕੀਆਂ ‘ਤੇ ਦੁਬਾਰਾ ਕਬਜ਼ੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੇ। ਇਹ ਘਟਨਾ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਅਟੁੱਟ ਵਿਸ਼ਵਾਸ, ਚੜ੍ਹਦੀ ਕਲਾ ਅਤੇ ਕਦੇ ਨਾ ਹਾਰ ਮੰਨਣ ਵਾਲੇ ਜਜ਼ਬੇ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ