ਸਾ ਰੁਤਿ ਸੁਹਾਵੀ ਜਿਤੁ ਤੁਧੁ ਸਮਾਲੀ ॥ਸੋ ਕੰਮੁ ਸੁਹੇਲਾ ਜੋ ਤੇਰੀ ਘਾਲੀ ॥ਸੋ ਰਿਦਾ ਸੁਹੇਲਾ ਜਿਤੁ ਰਿਦੈ ਤੂੰ ਵੁਠਾ ਸਭਨਾ ਕੇ ਦਾਤਾਰਾ ਜੀਉ ॥੧॥ਤੂੰ ਸਾਝਾ ਸਾਹਿਬੁ ਬਾਪੁ ਹਮਾਰਾ ॥ਨਉ ਨਿਧਿ ਤੇਰੈ ਅਖੁਟ ਭੰਡਾਰਾ ॥ਜਿਸੁ ਤੂੰ ਦੇਹਿ ਸੁ ਤ੍ਰਿਪਤਿ ਅਘਾਵੈ ਸੋਈ ਭਗਤੁ ਤੁਮਾਰਾ ਜੀਉ ॥੨॥ਸਭੁ ਕੋ ਆਸੈ ਤੇਰੀ ਬੈਠਾ ॥ਘਟ ਘਟ ਅੰਤਰਿ ਤੂੰਹੈ ਵੁਠਾ ॥ਸਭੇ ਸਾਝੀਵਾਲ ਸਦਾਇਨਿ ਤੂੰ ਕਿਸੈ ਨ ਦਿਸਹਿ ਬਾਹਰਾ ਜੀਉ ॥੩॥
ਤੂੰ ਆਪੇ ਗੁਰਮੁਖਿ ਮੁਕਤਿ ਕਰਾਇਹਿ ||
ਤੂੰ ਆਪੇ ਮਨਮੁਖਿ ਜਨਮਿ ਭਵਾਇਹਿ ||
ਨਾਨਕ ਦਾਸ ਤੇਰੈ ਬਲਿਹਾਰੈ ਸਭੁ ਤੇਰਾ ਖੇਲੁ ਦਸਾਹਰਾ ਜੀਉ ||
ਮਹਲਾ ੫ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਸਾਹਿਬ ਜੀ
ਮਾਝ, ੯੭
ਹੇ ਦਾਤਾਰ, ਤੂੰ ਆਪ ਹੀ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਦੀ ਸਰਨ ਪਾ ਕੇ ਮਾਇਆ ਦੇ ਬੰਧਨਾ ਤੋ ਆਜਾਦ ਕਰਾ ਦੇਦਾ ਹੈਂ |
ਤੂੰ ਆਪ ਹੀ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਮਨ ਦਾ ਗ਼ੁਲਾਮ ਬਣਾ ਕੇ ਜਨਮ ਮਰਨ ਦੇ ਗੇੜ ਵਿਚ ਵੀ ਫਸਾਂਦਾ ਹੈਂ |
ਮੈਂ ਤੈਥੋਂ ਕੁਰਬਾਨ ਹਾਂ | ਇਹ ਸਾਰੀ ਜਗਤ-ਰਚਨਾ ਤੇਰਾ ਹੀ ਪ੍ਰਤਖ ਤਮਾਸ਼ਾ ਹੈ |
16 ਜੂਨ 1606 :- ਸ਼ਹੀਦ ਦਿਵਸ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਸਾਹਿਬ ਜੀ
ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਸਮੇਂ ਸਿੱਖੀ ਦਾ ਪ੍ਰਚਾਰ ਅਤੇ ਪਸਾਰ ਬਹੁਤ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਵੱਧ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿਖੇ ਸ੍ਰੀ ਹਰਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਸੀ, ਜਿੱਥੇ ਜਾਤ-ਪਾਤ ਦੇ ਭੇਦਭਾਵ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਹਰ ਕੋਈ ਆ ਸਕਦਾ ਸੀ। ਹਿੰਦੂ ਅਤੇ ਮੁਸਲਮਾਨ ਦੋਵੇਂ ਹੀ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ-ਘਰ ਦੇ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਬਣ ਰਹੇ ਸਨ। ਇਹ ਵਧਦੀ ਹੋਈ ਲੋਕਪ੍ਰਿਯਤਾ ਉਸ ਵੇਲੇ ਦੇ ਮੁਗ਼ਲ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਜਹਾਂਗੀਰ ਨੂੰ ਪਸੰਦ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਜਹਾਂਗੀਰ ਨੇ ਆਪਣੀ ਆਤਮਕਥਾ (ਤੁਜ਼ਕ-ਏ-ਜਹਾਂਗੀਰੀ) ਵਿੱਚ ਖ਼ੁਦ ਲਿਖਿਆ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਇਸ ‘ਝੂਠੀ ਦੁਕਾਨ’ (ਗੁਰੂ-ਘਰ) ਨੂੰ ਬੰਦ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ।
ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਸਾਰੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਅਤੇ ਭਗਤਾਂ ਦੀ ਬਾਣੀ ਨੂੰ ਇਕੱਠਾ ਕਰਕੇ ਪਵਿੱਤਰ ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ। ਕੱਟੜਪੰਥੀਆਂ ਨੇ ਜਹਾਂਗੀਰ ਕੋਲ ਝੂਠੀ ਸ਼ਿਕਾਇਤ ਕੀਤੀ ਕਿ ਇਸ ਗ੍ਰੰਥ ਵਿੱਚ ਇਸਲਾਮ ਦੇ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਬਿਲਕੁਲ ਗਲਤ ਇਲਜ਼ਾਮ ਸੀ।
ਲਾਹੌਰ ਦਾ ਦੀਵਾਨ ਚੰਦੂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨਾਲ ਨਿੱਜੀ ਈਰਖਾ ਰੱਖਦਾ ਸੀ ਕਿਉਂਕਿ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਦਿੱਲੀ ਦੀ ਸੰਗਤ ਦੇ ਕਹਿਣ ‘ਤੇ ਚੰਦੂ ਦੀ ਲੜਕੀ ਦਾ ਰਿਸ਼ਤਾ ਆਪਣੇ ਸਪੁੱਤਰ (ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਜੀ) ਲਈ ਮਨਜ਼ੂਰ ਕਰਨ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ।
ਜਹਾਂਗੀਰ ਦੇ ਬਾਗੀ ਪੁੱਤਰ ਖੁਸਰੋ ਨੇ ਜਦੋਂ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਵਿਰੁੱਧ ਬਗਾਵਤ ਕੀਤੀ, ਤਾਂ ਉਹ ਗੋਇੰਦਵਾਲ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਆਇਆ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਆਮ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਵਾਂਗ ਉਸ ਨੂੰ ਲੰਗਰ ਛਕਾਇਆ। ਜਹਾਂਗੀਰ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਸਿਆਸੀ ਬਗਾਵਤ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਮੰਨ ਲਿਆ।
ਜਹਾਂਗੀਰ ਨੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਲਾਹੌਰ ਵਿੱਚ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕਰਨ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ। ਉਸ ਨੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਸ਼ਰਤਾਂ ਰੱਖੀਆਂ ਕਿ ਜਾਂ ਤਾਂ ਉਹ ੨ ਲੱਖ ਰੁਪਏ ਜੁਰਮਾਨਾ ਭਰਨ ਅਤੇ ਜਾਂ ਫਿਰ ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ ਵਿੱਚੋਂ ਕੁਝ ਸ਼ਬਦ ਹਟਾ ਦੇਣ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਬੜੀ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹਤਾ ਨਾਲ ਜੁਰਮਾਨਾ ਭਰਨ ਅਤੇ ਬਾਣੀ (ਪ੍ਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਸ਼ਬਦ) ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਵੀ ਬਦਲਾਅ ਕਰਨ ਤੋਂ ਸਾਫ਼ ਮਨਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।
ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਜਹਾਂਗੀਰ ਨੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਮੁਗ਼ਲ ਕਾਨੂੰਨ ‘ਯਾਸਾ-ਏ-ਚੰਗੇਜ਼ੀ’ ਤਹਿਤ ਸਜ਼ਾ ਸੁਣਾਈ। ‘ਯਾਸਾ’ ਦਾ ਮਤਲਬ ਸੀ ਕਿ ਕਿਸੇ ਪਵਿੱਤਰ ਆਤਮਾ ਦਾ ਖ਼ੂਨ ਜ਼ਮੀਨ ‘ਤੇ ਡੋਲ੍ਹੇ ਬਿਨਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਤਸੀਹੇ ਦੇ ਕੇ ਸ਼ਹੀਦ ਕਰਨਾ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਲਾਹੌਰ ਵਿਖੇ ਚੰਦੂ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।
ਲਾਹੌਰ ਵਿੱਚ ਜੂਨ ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਅੱਤ ਦੀ ਗਰਮੀ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਪੰਜ ਦਿਨਾਂ ਤੱਕ ਭਿਆਨਕ ਅਤੇ ਰੂਹ ਕੰਬਾਊ ਤਸ਼ੱਦਦ (ਟੋਰਚਰ) ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ:
ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਉਬਲਦੇ ਹੋਏ ਗਰਮ ਪਾਣੀ ਦੀ ਵੱਡੀ ਦੇਗ (ਬਰਤਨ) ਵਿੱਚ ਬਿਠਾਇਆ ਗਿਆ।
ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹੇਠਾਂ ਤੇਜ਼ ਅੱਗ ਬਾਲ ਕੇ ਲਾਲ ਗਰਮ ਕੀਤੀ ਹੋਈ ਲੋਹੇ ਦੀ ਤਵੀ ‘ਤੇ ਬਿਠਾਇਆ ਗਿਆ।
ਤੱਤੀ ਤਵੀ ‘ਤੇ ਬੈਠੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਸੀਸ (ਸਿਰ) ‘ਤੇ ਕੜਛਿਆਂ ਨਾਲ ਉਬਲਦੀ ਹੋਈ ਗਰਮ ਰੇਤ ਪਾਈ ਗਈ।
ਜਦੋਂ ਮਹਾਨ ਸੂਫ਼ੀ ਸੰਤ ਸਾਈਂ ਮੀਆਂ ਮੀਰ ਜੀ ਨੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਇਸ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਦੇਖਿਆ, ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਦਿਲ ਪਿਘਲ ਗਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਕਿ ਜੇਕਰ ਤੁਸੀਂ ਹੁਕਮ ਕਰੋ ਤਾਂ ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਦਿੱਲੀ ਅਤੇ ਲਾਹੌਰ ਦੀਆਂ ਕੰਧਾਂ ਨੂੰ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਟਕਰਾ ਕੇ ਤਬਾਹ ਕਰ ਦੇਵਾਂ। ਪਰ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸ਼ਾਂਤ ਚਿੱਤ ਹੋ ਕੇ ਫਰਮਾਇਆ ਕਿ ਇਹ ਸਭ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਦਾ ਭਾਣਾ ਹੈ।
ਇਸ ਸਾਰੇ ਕਸ਼ਟ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਮੁੱਖ ‘ਤੇ ਅਲੌਕਿਕ ਨੂਰ ਸੀ ਅਤੇ ਉਹ ਲਗਾਤਾਰ ਪ੍ਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਰਜ਼ਾ ਵਿੱਚ ਰਹਿ ਕੇ ਇਹ ਪਵਿੱਤਰ ਸ਼ਬਦ ਪੜ੍ਹ ਰਹੇ ਸਨ:
“ਤੇਰਾ ਕੀਆ ਮੀਠਾ ਲਾਗੈ ॥ ਹਰਿ ਨਾਮੁ ਪਦਾਰਥੁ ਨਾਨਕੁ ਮਾਂਗੈ ॥”
ਤਸ਼ੱਦਦ ਦੇ ਆਖ਼ਰੀ ਦਿਨ, ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਕੋਲ ਵਗਦੀ ਰਾਵੀ ਨਦੀ ਦੇ ਸੀਤਲ ਜਲ ਵਿੱਚ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਜਤਾਈ। ਜਦੋਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਨਦੀ ਦੇ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਚੁੱਭੀ ਲਗਾਈ, ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪਵਿੱਤਰ ਸਰੀਰ ਰੂਹਾਨੀ ਜੋਤ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਗਿਆ।
ਜਿਸ ਥਾਂ ‘ਤੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦਾ ਪਵਿੱਤਰ ਸਰੀਰ ਅਲੋਪ ਹੋਇਆ, ਉੱਥੇ ਅੱਜ ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਬਹੁਤ ਹੀ ਪਵਿੱਤਰ ਇਤਿਹਾਸਕ ਅਸਥਾਨ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਡੇਰਾ ਸਾਹਿਬ (ਲਾਹੌਰ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ) ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਹੈ।
ਇਸ ਸ਼ਹਾਦਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਪੁੱਤਰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਜੀ (ਛੇਵੇਂ ਗੁਰੂ) ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਸਤਰਧਾਰੀ ਬਣਨ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਮੀਰੀ ਤੇ ਪੀਰੀ ਦੀਆਂ ਦੋ ਤਲਵਾਰਾਂ ਧਾਰਨ ਕੀਤੀਆਂ।
ਸਿੱਖ ਕੌਮ ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਭਗਤੀ ਕਰਦੀ ਸੀ, ਹੁਣ ਜ਼ੁਲਮ ਦੇ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਹਥਿਆਰ ਚੁੱਕਣ ਵਾਲੀ ਇੱਕ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ‘ਫ਼ੌਜ’ (ਸੰਤ-ਸਿਪਾਹੀ) ਵਜੋਂ ਤਿਆਰ ਹੋ ਗਈ।
ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਨੂੰ ਜੂਨ ਦੀ ਭਿਆਨਕ ਗਰਮੀ ਵਿੱਚ ਤੱਤੀ ਤਵੀ ‘ਤੇ ਬਿਠਾ ਕੇ ਸ਼ਹੀਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਇਸ ਅਦੁੱਤੀ ਕੁਰਬਾਨੀ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦਿਆਂ, ਹਰ ਸਾਲ ੧ବ ਜੂਨ ਨੂੰ (ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਨੇੜਲੇ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ) ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਸੰਗਤਾਂ ਵੱਲੋਂ ਸੜਕਾਂ, ਬਾਜ਼ਾਰਾਂ ਅਤੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੇ ਬਾਹਰ ਹਰ ਧਰਮ ਦੇ ਰਾਹਗੀਰਾਂ ਨੂੰ ਠੰਡਾ-ਮਿੱਠਾ ਜਲ (ਕੱਚੀ ਲੱਸੀ/ਰੂਹ ਅਫ਼ਜ਼ਾ ਦੀ ਛਬੀਲ) ਪਿਲਾਉਣ ਦੀ ਸੇਵਾ ਬਹੁਤ ਵੱਡੇ ਪੱਧਰ ‘ਤੇ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਜੋ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਤਪਸ਼ ਦੇ ਬਦਲੇ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਸੀਤਲਤਾ ਵੰਡੀ ਜਾ ਸਕੇ।