ਉਦਮੁ ਕਰੇਦਿਆ ਜੀਉ ਤੂੰ ਕਮਾਵਦਿਆ ਸੁਖ ਭੁੰਚੁ ||
ਧਿਆਇਦਿਆ ਤੂੰ ਪ੍ਰਭੂ ਮਿਲੁ ਨਾਨਕ ਉਤਰੀ ਚਿੰਤ ||
ਮਹਲਾ ੫ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਸਾਹਿਬ ਜੀ
ਸਲੋਕ, ੫੨੨
ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਭਗਤੀ ਦਾ ਉਦਮ ਕਰਦਿਆ ਆਤਮਕ ਜੀਵਨ ਮਿਲਦਾ ਹੈ | ਇਹ ਨਾਮ ਦੀ ਕਮਾਈ ਕੀਤਿਆ ਸੁਖ ਵੀ ਮਾਣੀਦਾ ਹੈ ਨਾਮ ਸਿਮਰ ਕੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੂੰ ਮਿਲ ਪਈਦਾ ਹੈ ਤੇ ਹਰ ਚਿੰਤਾ ਮਿਟ ਜਾਦੀ ਹੈ |
16 ਫਰਵਰੀ 1630 :- ਜਨਮ ਸ਼੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਏ ਜੀ
16 ਫਰਵਰੀ 1630 ਨੂੰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਰਾਏ ਜੀ ਦਾ ਜਨਮ ਕੀਰਤਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ ਦਾ ਨਾਮ ਬਾਬਾ ਗੁਰਦਿੱਤਾ ਜੀ ਸੀ ( ਛੇਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਵੱਡੇ ਸਪੁੱਤਰ )। ਗੁਰੂ ਹਰਿ ਰਾਏ ਜੀ ਦੇ ਮਾਤਾ ਦਾ ਨਾਮ ਨਿਹਾਲ ਕੌਰ ਜੀ ਸੀ । “ਗੁਰੂ ਹਰਿ ਰਾਏ ਜੀ ਦੇ ਬਚਪਨ ਦਾ ਨਾਮ ਹਰਿ ਰਾਏ ਸੀ। ਜਿਸ ਵਿੱਚ ‘ਹਰਿ’ ਦਾ ਮਤਲਬ ਪਰਮਾਤਮਾ ਅਤੇ ‘ਰਾਏ’ ਦਾ ਮਤਲਬ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਜਾਂ ਮਾਲਕ ਹੈ।”ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਬਚਪਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦਾਦਾ, ਛੇਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਦੇਖ-ਰੇਖ ਹੇਠ ਬੀਤਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਛੋਟੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਹੀ ਗੁਰਬਾਣੀ, ਗਣਿਤ, ਤਰਕਸ਼ਾਸਤਰ ਅਤੇ ਸ਼ਸਤਰ ਵਿੱਦਿਆ ਵਿੱਚ ਮੁਹਾਰਤ ਹਾਸਲ ਕਰ ਲਈ ਸੀ।
ਉਹ ਇੰਨੇ ਦਇਆਵਾਨ ਸਨ ਕਿ ਇੱਕ ਵਾਰ ਬਾਗ ਵਿੱਚ ਚੱਲਦਿਆਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਚੋਲੇ ਨਾਲ ਫੁੱਲ ਟੁੱਟ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਉਹ ਰੋਣ ਲੱਗ ਪਏ। ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝਾਇਆ, “ਬੇਟਾ! ਚੋਲਾ ਹਮੇਸ਼ਾ ਸੰਭਾਲ ਕੇ ਰੱਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ,” ਜਿਸਦਾ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਅਰਥ ਸੀ ਕਿ ਆਪਣੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਜ਼ਬਤ ਵਿੱਚ ਰੱਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
1644 ਵਿੱਚ, 14 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗੁਰਗੱਦੀ ਮਿਲੀ। ਭਾਵੇਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਮਾਂ ਸ਼ਾਂਤੀ ਵਾਲਾ ਸੀ, ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਿੱਖੀ ਦੇ ਜਥੇਬੰਦਕ ਢਾਂਚੇ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕੀਤਾ:
ਫੌਜੀ ਸ਼ਕਤੀ: ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਦਾਦਾ ਜੀ ਦੁਆਰਾ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀ 2200 ਘੋੜ-ਸਵਾਰ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਦੀ ਫੌਜ ਨੂੰ ਬਰਕਰਾਰ ਰੱਖਿਆ। ਇਹ ਫੌਜ ਕਿਸੇ ‘ਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰਨ ਲਈ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਆਤਮ-ਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਜ਼ੁਲਮ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਲਈ ਸੀ।
ਬਖ਼ਸ਼ਿਸ਼ਾਂ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ: ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪ੍ਰਚਾਰ ਲਈ ਤਿੰਨ ਮੁੱਖ ਕੇਂਦਰ (ਬਖ਼ਸ਼ਿਸ਼ਾਂ) ਬਣਾਈਆ—ਭਗਤ ਭਗਵਾਨੀਏ, ਸੰਗਤੀਏ ਅਤੇ ਫੂਲਕੇ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦੂਰ-ਦੂਰ ਤੱਕ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਉਪਦੇਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚਾਇਆ।
ਗੁਰੂ ਹਰਿ ਰਾਇ ਜੀ ਨੇ ਕੀਰਤਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਆਯੁਰਵੇਦ ਦਵਾਖਾਨਾ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ।
ਦਾਰਾ ਸ਼ਿਕੋਹ ਦੀ ਮਦਦ: ਜਦੋਂ ਮੁਗ਼ਲ ਸ਼ਹਿਜ਼ਾਦਾ ਦਾਰਾ ਸ਼ਿਕੋਹ (ਸ਼ਾਹਜਹਾਂ ਦਾ ਪੁੱਤਰ) ਗੰਭੀਰ ਬੀਮਾਰ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਸ਼ਾਹੀ ਹਕੀਮ ਹਾਰ ਗਏ, ਤਾਂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਆਪਣੇ ਦਵਾਖਾਨੇ ਵਿੱਚੋਂ ਦੁਰਲੱਭ ਜੜ੍ਹੀਆਂ-ਬੂਟੀਆਂ (ਮੌਲਸਰੀ ਦੇ ਬੀਜ ਅਤੇ ਵੱਡੀ ਇਲੈਚੀ) ਭੇਜ ਕੇ ਉਸਦਾ ਇਲਾਜ ਕੀਤਾ। ਇਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਨਿਰਵੈਰਤਾ (ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਦੁਸ਼ਮਣੀ) ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਪ੍ਰਮਾਣ ਸੀ।
ਗੁਰੂ ਹਰਿ ਰਾਇ ਜੀ ਨੂੰ “ਵਾਤਾਵਰਣ ਪ੍ਰੇਮੀ ਗੁਰੂ” ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ:
ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕੀਰਤਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਕਈ ਬਾਗ-ਬਗੀਚੇ ਲਗਵਾਏ।
ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਜੰਗਲੀ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਅਸਥਾਨ ਬਣਾਏ। ਅੱਜ ਵੀ ਸਿੱਖ ਪੰਥ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਪੁਰਬ ਦੇ ਨੇੜੇ ‘ਸਿੱਖ ਵਾਤਾਵਰਣ ਦਿਵਸ’ ਮਨਾਉਂਦੇ ਹਨ।
ਜਦੋਂ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਦਿੱਲੀ ਦਾ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਬਣਿਆ, ਤਾਂ ਉਸ ਨੇ ਗੁਰੂ ਹਰਿ ਰਾਇ ਜੀ ਨੂੰ ਦਿੱਲੀ ਬੁਲਾਇਆ। ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਤੋਂ ਸਿੱਖੀ ਦੇ ਵਧ ਰਹੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਅਤੇ ਦਾਰਾ ਸ਼ਿਕੋਹ ਦੀ ਮਦਦ ਕਰਨ ਬਾਰੇ ਸਵਾਲ ਪੁੱਛਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ।
ਗੁਰੂ ਹਰਿ ਰਾਇ ਜੀ ਨੇ ਖੁਦ ਦਿੱਲੀ ਜਾਣ ਦੀ ਬਜਾਏ ਆਪਣੇ ਵੱਡੇ ਸਪੁੱਤਰ ਰਾਮ ਰਾਇ ਨੂੰ ਭੇਜਿਆ ਅਤੇ ਹਦਾਇਤ ਕੀਤੀ ਕਿ ਗੁਰਮਤਿ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ‘ਤੇ ਅਟੱਲ ਰਹਿਣਾ ਹੈ ਅਤੇ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਤੋਂ ਡਰਨਾ ਨਹੀਂ।
ਰਾਮ ਰਾਇ ਨੇ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਦੀ ਕਚਹਿਰੀ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਵਿਦਵਤਾ ਅਤੇ ਕਈ ਕਰਿਸ਼ਮੇ ਦਿਖਾ ਕੇ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕੀਤਾ। ਪਰ ਜਦੋਂ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਨੇ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੀ ਇੱਕ ਪੰਕਤੀ ਬਾਰੇ ਸਵਾਲ ਕੀਤਾ:
“ਮਿਟੀ ਮੁਸਲਮਾਨ ਕੀ ਪੇੜੈ ਪਈ ਕੁਮਿਆਰ ॥”
ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ ਕਰਨ ਲਈ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਨਾਰਾਜ਼ਗੀ ਤੋਂ ਬਚਣ ਲਈ ਰਾਮ ਰਾਇ ਨੇ ਸ਼ਬਦ ਬਦਲ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਇਹ “ਮਿਟੀ ਬੇਈਮਾਨ ਕੀ” ਹੈ।
ਜਦੋਂ ਗੁਰੂ ਹਰਿ ਰਾਇ ਜੀ ਨੂੰ ਪਤਾ ਲੱਗਾ ਕਿ ਰਾਮ ਰਾਇ ਨੇ ਦੁਨਿਆਵੀ ਡਰ ਕਾਰਨ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲੀ ਕੀਤੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਬਹੁਤ ਸਖ਼ਤ ਫੈਸਲਾ ਲਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਰਾਮ ਰਾਇ ਨੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਲਈ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਕਿਹਾ:
“ਜਿਸ ਨੇ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦਾ ਸਤਿਕਾਰ ਨਹੀਂ ਰੱਖਿਆ, ਉਹ ਮੇਰੇ ਮੱਥੇ ਨਾ ਲੱਗੇ।”
ਆਪਣੇ ਅੰਤਿਮ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ 5ਸਾਲ ਦੇ ਛੋਟੇ ਸਪੁੱਤਰ ਹਰਿਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਜੀ ਨੂੰ ਅੱਠਵੇਂ ਗੁਰੂ ਵਜੋਂ ਥਾਪਿਆ ਅਤੇ 6 ਅਕਤੂਬਰ 1661 ਨੂੰ ਕੀਰਤਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਜੋਤੀ-ਜੋਤਿ ਸਮਾ ਗਏ।