ਸਫਲ ਜਨਮੁ ਮੋ ਕਉ ਗੁਰ ਕੀਨਾ ||
ਦੁਖ ਬਿਸਾਰਿ ਸੁਖ ਅੰਤਰਿ ਲੀਨਾ ||
ਗਿਆਨ ਅੰਜਨੁ ਮੋ ਕਉ ਗੁਰਿ ਦੀਨਾ ||
ਰਾਮ ਨਾਮ ਬਿਨੁ ਜੀਵਨੁ ਮਨ ਹੀਨਾ ||੧॥ ਰਹਾਉ ॥
ਨਾਮਦੇਇ ਸਿਮਰਨੁ ਕਰਿ ਜਾਨਾਂ ॥ ਜਗਜੀਵਨ ਸਿਉ ਜੀਉ ਸਮਾਨਾਂ ।।
ਭਗਤ ਨਾਮਦੇਵ ਜੀ
ਬਿਲਾਵਲ, ੮੫੮
ਮੈਨੂੰ ਮੇਰੇ ਸਤਿਗੁਰੂ ਨੇ ਸਫਲ ਜੀਵਨ ਵਾਲਾ ਬਣਾ ਦਿਤਾ ਹੈ | ਮੈ ਹੁਣ ਸਾਰੇ ਸੰਸਾਰਕ ਦੁਖ ਭੁਲਾ ਕੇ ਆਤਮਕ ਸੁਖ ਵਿਚ ਲੀਨ ਹੋ ਗਿਆ ਹਾਂ |
ਸਤਿਗੁਰੂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਗਿਆਨ ਦਾ ਐਸਾ ਸੁਰਮਾ ਦਿਤਾ ਕਿ ਮੇਰੇ ਮਨ ਨੂੰ ਹੁਣ ਬੰਦਗੀ ਤੋ ਬਿਨਾ ਜੀਣਾ ਵਿਅਰਥ ਜਾਪਦਾ ਹੈ |
15 ਜੂਨ 1924:- ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਬਾਬਾ ਅਟਲ ਰਾਏ ਸਾਹਿਬ (ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ) ਦੀ ਕਾਰ-ਸੇਵਾ
ਇਸ ਪਵਿੱਤਰ ਅਸਥਾਨ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਛੇਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਸਪੁੱਤਰ ਬਾਬਾ ਅਟਲ ਰਾਏ ਜੀ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।
ਬਾਬਾ ਅਟਲ ਰਾਏ ਜੀ ਬਚਪਨ ਤੋਂ ਹੀ ਬਹੁਤ ਭਜਨ-ਬੰਦਗੀ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਆਤਮਿਕ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਦੇ ਮਾਲਕ ਸਨ। ਜਦੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਇੱਕ ਪਰਮ ਮਿੱਤਰ ‘ਮੋਹਨ’ ਦੀ ਸੱਪ ਲੜਨ ਕਾਰਨ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ, ਤਾਂ ਬਾਬਾ ਅਟਲ ਰਾਏ ਜੀ ਨੇ ਬਚਪਨ ਦੀ ਖੇਡ-ਖੇਡ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਰੂਹਾਨੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਮੋਹਨ ਨੂੰ ਦੁਬਾਰਾ ਜੀਵਿਤ (ਜ਼ਿੰਦਾ) ਕਰ ਦਿੱਤਾ।
ਜਦੋਂ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੂੰ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਪਤਾ ਲੱਗਿਆ, ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਬਾਬਾ ਅਟਲ ਰਾਏ ਜੀ ਨੂੰ ਸਮਝਾਇਆ ਕਿ “ਪ੍ਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਭਾਣੇ (ਰਜ਼ਾ) ਵਿੱਚ ਦਖ਼ਲ ਦੇਣਾ ਅਤੇ ਕਰਾਮਾਤ ਦਿਖਾਉਣਾ ਸਿੱਖੀ ਮਾਰਗ ਦੇ ਉਲਟ ਹੈ।”
ਬਾਬਾ ਅਟਲ ਰਾਏ ਜੀ ਨੇ ਪਿਤਾ ਗੁਰੂ ਦੇ ਬਚਨਾਂ ਨੂੰ ਸਿਰ-ਮੱਥੇ ਮੰਨਿਆ। ਉਹ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿਖੇ ਕੌਲਸਰ ਸਰੋਵਰ ਦੇ ਨੇੜੇ ਗਏ ਅਤੇ ਚਾਦਰ ਤਾਣ ਕੇ ਲੇਟ ਗਏ। ਕੇਵਲ ੯ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਦੇਹ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਜੋਤੀ-ਜੋਤਿ ਸਮਾ ਗਏ। ਜਿਸ ਥਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਅੰਤਿਮ ਸੰਸਕਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਉੱਥੇ ਹੀ ਇਹ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਹੈ।
ਬਾਬਾ ਅਟਲ ਰਾਏ ਜੀ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਬਣੀ ਇਹ ਇਮਾਰਤ ਪੂਰੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਅਤੇ ਖ਼ਾਸ ਇਮਾਰਤ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਇਹ ਇੱਕ ੯ ਮੰਜ਼ਿਲਾ (9-storey) ਅੱਠ-ਕੋਣੀ ਬੁਰਜ (Tower) ਹੈ। ਇਸ ਦੀਆਂ ੯ ਮੰਜ਼ਿਲਾਂ ਬਾਬਾ ਅਟਲ ਰਾਏ ਜੀ ਦੀ ਕੇਵਲ ੯ ਸਾਲ ਦੀ ਸੰਸਾਰਕ ਉਮਰ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ।
ਅਟੁੱਟ ਲੰਗਰ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ: ਬਾਬਾ ਅਟਲ ਰਾਏ ਜੀ ਬਚਪਨ ਵਿੱਚ ਸੰਗਤਾਂ ਅਤੇ ਗਰੀਬਾਂ ਨੂੰ ਖਾਣਾ ਖਵਾ ਕੇ ਬਹੁਤ ਖੁਸ਼ ਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਇਸੇ ਕਾਰਨ ਇਸ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ੨੪ ਘੰਟੇ ਗੁਰੂ ਕਾ ਲੰਗਰ ਅਟੁੱਟ ਵਰਤਦਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਮਸ਼ਹੂਰ ਕਹਾਵਤ ਹੈ:
“ਬਾਬਾ ਅਟਲ, ਪੱਕੀ-ਪਕਾਈ ਘੱਲ।”
ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਬਣੇ ਸਰੋਵਰ ਵਿੱਚ ਗਾਰ (ਮਿੱਟੀ) ਜਮ੍ਹਾਂ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਪਾਣੀ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧ ਨੂੰ ਸੁਧਾਰਨ ਦੀ ਬਹੁਤ ਲੋੜ ਸੀ। ੧੯੨੦ ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ ਜਦੋਂ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸੁਧਾਰ ਲਹਿਰ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪ੍ਰਬੰਧ ਸਿੱਖ ਕੌਮ ਦੇ ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਆਇਆ, ਤਾਂ ਸਰੋਵਰ ਦੀ ਸੇਵਾ ਦੀ ਯੋਜਨਾ ਬਣਾਈ ਗਈ।
੧੫ ਜੂਨ ੧੯੨੪ ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਪੰਥ ਦੇ ਮਹਾਨ ਸੰਤਾਂ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਕਮੇਟੀ ਦੇ ਆਗੂਆਂ ਦੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਵਿੱਚ ਅਰਦਾਸਾ ਸੋਧ ਕੇ ਇਸ ਸਰੋਵਰ ਦੀ ਕਾਰ-ਸੇਵਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ ਗਈ।
ਪੂਰੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਪਿੰਡਾਂ ਅਤੇ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਸੰਗਤਾਂ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਪਹੁੰਚੀਆਂ। ਰਾਜੇ-ਮਹਾਰਾਜਿਆਂ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਗਰੀਬ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਤੱਕ ਸਾਰਿਆਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਟੋਕਰੀਆਂ ਅਤੇ ਕਹੀਆਂ ਫੜ ਕੇ ਸਰੋਵਰ ਵਿੱਚੋਂ ਮਿੱਟੀ ਕੱਢਣ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ।
੧੫ ਜੂਨ ਨੂੰ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ ਇਸ ਕਾਰ-ਸੇਵਾ ਰਾਹੀਂ ਸਰੋਵਰ ਦੇ ਫਰਸ਼ ਨੂੰ ਪੱਕਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਪਾਣੀ ਦੀ ਆਮਦ ਦੇ ਰਸਤੇ ਸਾਫ਼ ਕੀਤੇ ਗਏ ਅਤੇ ਸਰੋਵਰ ਦੇ ਚਾਰੇ ਪਾਸੇ ਸੁੰਦਰ ਪਰਿਕਰਮਾ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀ ਗਈ।
੧੫ ਜੂਨ ੧੯੨੪ ਦੀ ਇਹ ਘਟਨਾ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ‘ਸੇਵਾ ਅਤੇ ਸਿਮਰਨ’ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਇਤਿਹਾਸ ਸਾਨੂੰ ਸਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਿੱਖ ਕੌਮ ਆਪਣੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਅਸਥਾਨਾਂ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਅਤੇ ਸੁੰਦਰਤਾ ਨੂੰ ਬਣਾਈ ਰੱਖਣ ਲਈ ਹਮੇਸ਼ਾ ਇੱਕਜੁੱਟ ਹੋ ਕੇ ਨਿਸ਼ਕਾਮ ਸੇਵਾ ਕਰਨ ਲਈ ਤਿਆਰ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।