ਮਃ ੫ ॥
ਫਰੀਦਾ ਉਮਰ ਸੁਹਾਵੜੀ ਸੰਗਿ ਸੁਵੰਨੜੀ ਦੇਹ ॥
ਵਿਰਲੇ ਕੇਈ ਪਾਈਅਨਿ੍ਹ ਜਿਨ੍ਹਾ ਪਿਆਰੇ ਨੇਹ ॥ਮਹਲਾ ੫ : ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਸਾਹਿਬ ਜੀ
ਰਾਗ ਰਾਮਕਲੀ ਅੰਗ ੯੬੬
ਉਹਨਾਂ ਬੰਦਿਆਂ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਸੌਖੀ ਹੈ ਅਤੇ ਸਰੀਰ ਵੀ ਸੋਹਣੇ ਰੰਗ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਭਾਵ ਰੋਗ-ਰਹਿਤ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪਿਆਰ ਪਿਆਰੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨਾਲ ਹੈ । ਪਰ ਅਜੇਹੇ ਬੰਦੇ ਕੋਈ ਵਿਰਲੇ ਹੀ ਮਿਲਦੇ ਹਨ !
14 ਜਨਵਰੀ 1705 :- ਮੁਕਤਸਰ ਸਾਹਿਬ ਖਿਦਰਾਣੇ ਦੀ ਜੰਗ
14 ਜਨਵਰੀ 1705 ਨੂੰ ਮਾਘ ਦੀ ਸੰਗਰਾਂਦ ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਖਿਦਰਾਣੇ ਦੀ ਢਾਬ ‘ਤੇ ਲੜੀ ਗਈ ਸੀ। ਇਸ ਯੁੱਧ ਦੀ ਵਿਲੱਖਣਤਾ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਕੇਵਲ ਇੱਕ ਇਲਾਕੇ ਦੀ ਜਿੱਤ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਸਗੋਂ ਇਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਚਾਲੀ ਸਿੰਘਾਂ ਦੀ ਆਤਮਿਕ ਜਿੱਤ ਸੀ ਜੋ ਕਿਸੇ ਸਮੇਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਬੇਦਾਵਾ ਲਿਖ ਕੇ ਦੇ ਗਏ ਸਨ।
ਜਦੋਂ ਮਾਝੇ ਦੇ ਇਹ ਚਾਲੀ ਸਿੰਘ ਆਪਣੇ ਘਰਾਂ ਨੂੰ ਪਰਤੇ ਸਨ, ਤਾਂ ਮਾਈ ਭਾਗੋ ਜੀ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅਣਖ ਨੂੰ ਜਗਾਇਆ। ਮਾਈ ਭਾਗੋ ਦੀ ਵੰਗਾਰ ਸੁਣ ਕੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਿੰਘਾਂ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਵਲੂੰਧਰੇ ਗਏ ਅਤੇ ਉਹ ਆਪਣੀ ਗਲਤੀ ਦਾ ਪਛਤਾਵਾ ਕਰਨ ਲਈ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਭਾਲ ਵਿੱਚ ਨਿਕਲ ਪਏ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਮੁਗਲ ਫੌਜਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਲਸ਼ਕਰ ਵਜ਼ੀਰ ਖਾਨ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦਾ ਪਿੱਛਾ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਮਾਲਵੇ ਦੇ ਜੰਗਲਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਹੁੰਦੇ ਹੋਏ ਖਿਦਰਾਣੇ ਦੀ ਢਾਬ ਕੋਲ ਪਹੁੰਚ ਚੁੱਕੇ ਸਨ, ਜਿੱਥੇ ਪਾਣੀ ਦਾ ਇੱਕੋ-ਇੱਕ ਸਰੋਤ ਸੀ।
ਮਾਝੇ ਦੇ ਇਹ ਸਿੰਘ ਜਦੋਂ ਖਿਦਰਾਣੇ ਪਹੁੰਚੇ, ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦੇਖਿਆ ਕਿ ਮੁਗਲ ਫੌਜ ਗੁਰੂ ਜੀ ‘ਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰਨ ਲਈ ਵਧ ਰਹੀ ਹੈ। ਸਿੰਘਾਂ ਨੇ ਬੜੀ ਰਣਨੀਤੀ ਨਾਲ ਉੱਥੇ ਮੌਜੂਦ ਕਰੀਰ ਦੀਆਂ ਝਾੜੀਆਂ ਉੱਤੇ ਆਪਣੇ ਚਿੱਟੇ ਵਸਤਰ ਪਾ ਦਿੱਤੇ ਤਾਂ ਜੋ ਦੂਰੋਂ ਦੁਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਲੱਗੇ ਕਿ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਕੋਈ ਬਹੁਤ ਵੱਡੀ ਫੌਜ ਉੱਥੇ ਪੜਾਅ ਕਰੀ ਬੈਠੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਜੰਗ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ, ਤਾਂ ਮਾਈ ਭਾਗੋ ਅਤੇ ਚਾਲੀ ਸਿੰਘਾਂ ਨੇ ਮੁਗਲ ਫੌਜ ਦਾ ਅਜਿਹਾ ਭਿਆਨਕ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕੀਤਾ ਕਿ ਦੁਸ਼ਮਣ ਦੇ ਹੋਸ਼ ਉੱਡ ਗਏ। ਭਿਆਨਕ ਗਰਮੀ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਘਾਟ ਕਾਰਨ ਮੁਗਲ ਸਿਪਾਹੀ ਪਿਆਸ ਨਾਲ ਬੇਹਾਲ ਹੋ ਗਏ ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਮੈਦਾਨ ਛੱਡ ਕੇ ਭੱਜਣ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਹੋ ਗਏ।
ਜੰਗ ਦੇ ਅਖੀਰ ਵਿੱਚ ਜਦੋਂ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਟਿੱਬੀ ਤੋਂ ਹੇਠਾਂ ਆਏ, ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਹਰ ਇੱਕ ਸ਼ਹੀਦ ਸਿੰਘ ਦਾ ਸਤਿਕਾਰ ਕੀਤਾ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਭਾਈ ਮਹਾਂ ਸਿੰਘ ਜੀ ਕੋਲ ਪਹੁੰਚੇ, ਜੋ ਕਿ ਆਖਰੀ ਸਾਹ ਲੈ ਰਹੇ ਸਨ, ਤਾਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬਹਾਦਰੀ ਤੋਂ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਕੋਈ ਵਰ ਮੰਗਣ ਲਈ ਕਿਹਾ। ਭਾਈ ਮਹਾਂ ਸਿੰਘ ਨੇ ਆਪਣੇ ਲਈ ਕੁਝ ਨਾ ਮੰਗਦੇ ਹੋਏ ਕੇਵਲ ਇਹੀ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ ਕਿ ਉਹ ‘ਬੇਦਾਵਾ’ ਪਾੜ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਟੁੱਟਿਆ ਹੋਇਆ ਰਿਸ਼ਤਾ ਮੁੜ ਜੁੜ ਸਕੇ।
ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਬੜੇ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਕਮਰਕੱਸੇ ਵਿੱਚੋਂ ਉਹ ਬੇਦਾਵਾ ਕੱਢਿਆ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਪਾੜ ਕੇ ਆਪਣੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ‘ਮੁਕਤੀ’ ਦਾ ਵਰਦਾਨ ਦਿੱਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਕਿ ਇਹ ਚਾਲੀ ਸਿੰਘ ‘ਮੁਕਤੇ’ ਹਨ ਅਤੇ ਇਸ ਸਥਾਨ ਦਾ ਨਾਮ ਹਮੇਸ਼ਾ ਲਈ ‘ਸ੍ਰੀ ਮੁਕਤਸਰ ਸਾਹਿਬ’ ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ। ਇਹ ਦਿਨ ਅੱਜ ਵੀ ਪੂਰੀ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ‘ਮਾਘੀ’ ਦੇ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਸਾਨੂੰ ਸਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸੱਚੀ ਤੋਬਾ ਅਤੇ ਕੁਰਬਾਨੀ ਨਾਲ ਗੁਰੂ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਹਮੇਸ਼ਾ ਥਾਂ ਮਿਲਦੀ ਹੈ।