ਵਾਜੇ ਪੰਚ ਸਬਦ ਤਿਤੁ ਘਰਿ ਸਭਾਗੈ ॥ਘਰਿ ਸਭਾਗੈ ਸਬਦ ਵਾਜੇ ਕਲਾ ਜਿਤੁ ਘਰਿ ਧਾਰੀਆllਪੰਚ ਦੂਤ ਤੁਧੁ ਵਸਿ ਕੀਤੇ ਕਾਲੁ ਕੰਟਕੁ ਮਾਰਿਆ ॥
ਧੁਰਿ ਕਰਮਿ ਪਾਇਆ ਤੁਧੁ ਜਿਨ ਕਉ ਸਿ ਨਾਮਿ ਹਰਿ ਕੈ ਲਾਗੇ ॥
ਕਹੈ ਨਾਨਕੁ ਤਹ ਸੁਖੁ ਹੋਆ ਤਿਤੁ ਘਰਿ ਅਨਹਦ ਵਾਜੇ ॥੫॥
ਮਹਲਾ ੩ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ
ਅੰਗ: ੯੧੭
=> ਸਿਰਫ਼ ਉਹੀ ਮਨੁੱਖ ਹਰਿ-ਨਾਮ ਵਿਚ ਜੁੜਦੇ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾ ਦੇ ਆਪਣੇ ਕਰਮਾਂ (ਕੰਮਾਂ) ਕਰਕੇ ਦੇ ਹੁਕਮ ਅਨੂਸਾਰ ਇਹ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ।
ਨਾਨਕ ਆਖਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਹਿਰਦੇ-ਘਰ ਵਿਚ ਸੁਖ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਹਿਰਦੇ ਵਿਚ (ਮਾਨੋ) ਇਕ-ਰਸ (ਵਾਜੇ) ਵੱਜਦੇ ਹਨ ਭਾਵ ਜੀਵਨ ਅਨੰਦ ਮਈ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ॥੫॥
13 ਸਤੰਬਰ 1897: ਸਾਰਾਗੜ੍ਹੀ ਦੀ ਜੰਗ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅਫ਼ਗਾਨੀ ਹਮਲਿਆਂ ਦਾ ਖ਼ਾਤਮਾ ਅਤੇ ਫ਼ੋਰਟ ਗੁਲਿਸਤਾਨ ਦੀ ਫ਼ਤਿਹ
13 ਸਤੰਬਰ 1897 ਦਾ ਦਿਨ ਸਾਰਾਗੜ੍ਹੀ ਦੀ ਲਾਸਾਨੀ ਜੰਗ ਤੋਂ ਅਗਲੇ ਦਿਨ ਦਾ ਉਹ ਇਤਿਹਾਸਕ ਸੰਦਰਭ ਹੈ, ਜਦੋਂ 21 ਬਹਾਦਰ ਸਿੱਖ ਜਵਾਨਾਂ ਦੀ ਅਦੁੱਤੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਭਾਰਤੀ ਫ਼ੌਜ ਨੇ ਮੁੜ ਸੰਗਠਿਤ ਹੋ ਕੇ ਅਫ਼ਗਾਨੀ ਹਮਲਾਵਰਾਂ ‘ਤੇ ਕਰਾਰੀ ਜਵਾਬੀ ਕਾਰਵਾਈ ਕੀਤੀ। 12 ਸਤੰਬਰ ਨੂੰ ਸਾਰਾਗੜ੍ਹੀ ਦੀ ਪੋਸਟ ‘ਤੇ 21 ਸਿੱਖਾਂ ਦੁਆਰਾ 7 ਘੰਟੇ ਤੱਕ 10,000 ਤੋਂ ਵੱਧ ਅਫ਼ਗਾਨੀਆਂ ਨੂੰ ਰੋਕ ਕੇ ਰੱਖਣ ਕਾਰਨ ਫ਼ੋਰਟ ਗੁਲਿਸਤਾਨ ਅਤੇ ਫ਼ੋਰਟ ਲੁਕਹਾਰਟ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰਨ ਦਾ ਪੂਰਾ ਸਮਾਂ ਮਿਲ ਗਿਆ ਸੀ।
13 ਸਤੰਬਰ ਦੀ ਸਵੇਰ ਨੂੰ ਅਫ਼ਗਾਨੀ ਕਬੀਲਿਆਂ ਨੇ ਸਾਰਾਗੜ੍ਹੀ ‘ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਫ਼ੋਰਟ ਗੁਲਿਸਤਾਨ (Fort Gulistan) ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਬਣਾ ਕੇ ਭਾਰੀ ਹੱਲਾ ਬੋਲਿਆ। ਪਰ ਸਾਰਾਗੜ੍ਹੀ ਵਿਖੇ ਹੋਏ ਭਾਰੀ ਨੁਕਸਾਨ (600 ਤੋਂ ਵੱਧ ਅਫ਼ਗਾਨੀ ਮਾਰੇ ਜਾਣ) ਕਾਰਨ ਹਮਲਾਵਰਾਂ ਦੇ ਹੌਸਲੇ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਟੁੱਟ ਚੁੱਕੇ ਸਨ ਅਤੇ ਉਹ ਸਿੱਖ ਜਵਾਨਾਂ ਦੀ ਬਹਾਦਰੀ ਤੋਂ ਅਤਿਅੰਤ ਭੈਅਭੀਤ ਸਨ।
ਫ਼ੋਰਟ ਲੁਕਹਾਰਟ ਤੋਂ ਮੇਜਰ ਡੇਸ ਵੋਏਕਸ (Major Des Voeux) ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਫ਼ੌਜੀ ਮਦਦ 13 ਸਤੰਬਰ ਨੂੰ ਫ਼ੋਰਟ ਗੁਲਿਸਤਾਨ ਵੱਲ ਪਹੁੰਚੀ। 36ਵੀਂ ਸਿੱਖ ਰੈਜੀਮੈਂਟ ਦੇ ਬਹਾਦਰ ਸਿੱਖ ਜਵਾਨਾਂ ਨੇ ਤੋਪਖਾਨੇ ਅਤੇ ਬੰਦੂਕਾਂ ਦੀ ਮਦਦ ਨਾਲ ਅਫ਼ਗਾਨੀ ਹਮਲਾਵਰਾਂ ‘ਤੇ ਭਾਰੀ ਪਲਟਵਾਰ ਕੀਤਾ। ਸਿੱਖ ਜਵਾਨਾਂ ਦੇ ਜ਼ਬਰਦਸਤ ਜਵਾਬੀ ਹਮਲੇ ਅੱਗੇ ਅਫ਼ਗਾਨੀ ਟਿਕ ਨਾ ਸਕੇ ਮੈਦਾਨ ਛੱਡ ਕੇ ਪਹਾੜੀਆਂ ਵੱਲ ਭੱਜਣ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਹੋ ਗਏ।
13 ਸਤੰਬਰ ਤੱਕ ਸਾਰਾਗੜ੍ਹੀ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਆਸ-ਪਾਸ ਦੇ ਪੂਰੇ ਖੇਤਰ ‘ਤੇ ਮੁੜ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਭਾਰਤੀ ਫ਼ੌਜ ਦਾ ਪੂਰਨ ਕਬਜ਼ਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਇਸ ਜਿੱਤ ਨੇ ਇਹ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਜੇਕਰ 12 ਸਤੰਬਰ ਨੂੰ ਸਾਰਾਗੜ੍ਹੀ ਦੇ 21 ਸਿੱਖ ਜਵਾਨ ਆਪਣੀ ਜਾਨ ਦੀ ਬਾਜ਼ੀ ਲਗਾ ਕੇ ਅਫ਼ਗਾਨੀਆਂ ਨੂੰ ਨਾ ਰੋਕਦੇ, ਤਾਂ ਫ਼ੋਰਟ ਗੁਲਿਸਤਾਨ ਦਾ ਬਚਣਾ ਅਸੰਭਵ ਸੀ।
ਸਾਰਾਗੜ੍ਹੀ ਦੀ ਘਟਨਾ ਅਤੇ 13 ਸਤੰਬਰ ਦੀ ਇਸ ਫ਼ਤਿਹ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਜਦੋਂ ਲੰਡਨ ਪਹੁੰਚੀ, ਤਾਂ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਪਾਰਲੀਮੈਂਟ ਵਿੱਚ ਸਾਰੇ ਮੈਂਬਰਾਂ ਨੇ ਖੜ੍ਹੇ ਹੋ ਕੇ 36ਵੀਂ ਸਿੱਖ ਰੈਜੀਮੈਂਟ ਦੀ ਬਹਾਦਰੀ ਦਾ ਸਤਿਕਾਰ ਕੀਤਾ। 21 ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ, ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਅਤੇ ਸਮਾਨਾ ਪਹਾੜੀਆਂ ‘ਤੇ ਯਾਦਗਾਰਾਂ ਬਣਾਉਣ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸਕ ਫ਼ੈਸਲਾ ਲਿਆ ਗਿਆ।
13 ਸਤੰਬਰ 1897 ਦਾ ਇਹ ਇਤਿਹਾਸਕ ਪ੍ਰਸੰਗ ਸਾਨੂੰ ਯਾਦ ਦਿਵਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ 21 ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਕੁਰਬਾਨੀ ਅਜਾਈਂ ਨਹੀਂ ਗਈ ਸੀ, ਸਗੋਂ ਉਸ ਨੇ ਪੂਰੀ ਫ਼ੌਜ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਦਿਵਾਈ। ਇਹ ਦਿਨ ਸਮੁੱਚੀ ਕੌਮ ਨੂੰ ਆਪਾ ਵਾਰਨ ਦੀ ਭਾਵਨਾ, ਫ਼ਰਜ਼ ਦੀ ਪੂਰਤੀ ਅਤੇ ਨਿਰਭੈਤਾ ਦੇ ਮਾਰਗ ‘ਤੇ ਚੱਲਣ ਦੀ ਨਿਰੰਤਰ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।