ਗਉੜੀ ਮਹਲਾ ੫ ॥
ਰੇ ਮਨ ਮੇਰੇ ਤੂੰ ਤਾ ਕਉ ਆਹਿ ॥ਜਾ ਕੈ ਊਣਾ ਕਛਹੂ ਨਾਹਿ ॥੧॥
ਹਰਿ ਸਾ ਪ੍ਰੀਤਮੁ ਕਰਿ ਮਨ ਮੀਤ ॥ਪ੍ਰਾਨ ਅਧਾਰੁ ਰਾਖਹੁ ਸਦ ਚੀਤ ॥੧॥ ਰਹਾਉ ॥
ਰੇ ਮਨ ਮੇਰੇ ਤੂੰ ਤਾ ਕਉ ਸੇਵਿ ॥ਆਦਿ ਪੁਰਖ ਅਪਰੰਪਰ ਦੇਵ ॥੨॥ਤਿਸੁ ਊਪਰਿ ਮਨ ਕਰਿ ਤੂੰ ਆਸਾ ॥ਆਦਿ ਜੁਗਾਦਿ ਜਾ ਕਾ ਭਰਵਾਸਾ ॥੩॥ਜਾ ਕੀ ਪ੍ਰੀਤਿ ਸਦਾ ਸੁਖੁ ਹੋਇ ॥ਨਾਨਕੁ ਗਾਵੈ ਗੁਰ ਮਿਲਿ ਸੋਇ ॥੪॥੩੯॥੧੦੮॥
ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ, ਅੰਗ : ੧੮੭
ਹੇ ਮੇਰੇ ਮਿੱਤਰ ਮਨ! ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਵਰਗਾ ਪ੍ਰੀਤਮ ਬਣਾ,ਉਸ (ਪ੍ਰੀਤਮ ਨੂੰ) ਪ੍ਰਾਣਾਂ ਦੇ ਆਸਰੇ (ਪ੍ਰੀਤਮ) ਨੂੰ ਸਦਾ ਆਪਣੇ ਚਿੱਤ ਵਿਚ ਪ੍ਰੋ ਰੱਖ ॥੧॥
13 ਜੂਨ :- ਸ਼ਹੀਦ ਊਧਮ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਅਦਾਲਤੀ ਗਵਾਹੀ ਅਤੇ ਫਾਂਸੀ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ।
ਇਸ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀ ਨੀਂਹ ੧੩ ਅਪ੍ਰੈਲ ੧੯੧੯ ਨੂੰ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੇ ਜਲ੍ਹਿਆਂਵਾਲੇ ਬਾਗ਼ ਵਿੱਚ ਰੱਖੀ ਗਈ ਸੀ। ਵਿਸਾਖੀ ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਹਕੂਮਤ ਦੇ ਰੌਲਟ ਐਕਟ ਵਿਰੁੱਧ ਉੱਥੇ ਇੱਕ ਸ਼ਾਂਤਮਈ ਸਭਾ ਹੋ ਰਹੀ ਸੀ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਗਵਰਨਰ ਮਾਈਕਲ ਓ’ਡਵਾਇਰ (Michael O’Dwyer) ਦੇ ਹੁਕਮਾਂ ‘ਤੇ ਜਨਰਲ ਡਾਇਰ ਨੇ ਨਿਹੱਥੇ ਅਤੇ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਲੋਕਾਂ ‘ਤੇ ਅੰਨ੍ਹੇਵਾਹ ਗੋਲੀਆਂ ਚਲਵਾ ਦਿੱਤੀਆਂ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਬੱਚੇ, ਬਜ਼ੁਰਗ, ਔਰਤਾਂ ਅਤੇ ਮਰਦ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋ ਗਏ।
ਸ਼ਹੀਦ ਊਧਮ ਸਿੰਘ (ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਬਚਪਨ ਦਾ ਨਾਂ ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਸੀ ਅਤੇ ਉਹ ਸੁਨਾਮ ਦੇ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਸਨ) ਉਸ ਸਮੇਂ ਉੱਥੇ ਮੌਜੂਦ ਸਨ ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਪਿਲਾਉਣ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਸਾਹਮਣੇ ਹੋਏ ਇਸ ਭਿਆਨਕ ਕਤਲੇਆਮ ਨੂੰ ਦੇਖਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉਸੇ ਵੇਲੇ ਬਾਗ਼ ਦੀ ਖ਼ੂਨ ਨਾਲ ਭਿੱਜੀ ਮਿੱਟੀ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਲੈ ਕੇ ਕਸਮ ਖਾਧੀ ਕਿ ਉਹ ਇਸ ਜ਼ੁਲਮ ਦੇ ਅਸਲ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ, ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਗਵਰਨਰ ਮਾਈਕਲ ਓ’ਡਵਾਇਰ ਨੂੰ ਮਾਰ ਕੇ ਇਸ ਦਾ ਬਦਲਾ ਜ਼ਰੂਰ ਲੈਣਗੇ।
ਊਧਮ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਮਕਸਦ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਲਈ ੨੧ ਸਾਲਾਂ ਤੱਕ ਸਬਰ ਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਸਖ਼ਤ ਮਿਹਨਤ ਕੀਤੀ। ਉਹ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਦੇਸ਼ਾਂ (ਜਿਵੇਂ ਅਮਰੀਕਾ, ਅਫ਼ਰੀਕਾ, ਬ੍ਰਾਜ਼ੀਲ) ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਅਤੇ ਕਈ ਨਾਂ ਬਦਲਦੇ ਹੋਏ ਸਾਲ ੧੯੩੪ ਵਿੱਚ ਲੰਡਨ (ਇੰਗਲੈਂਡ) ਪਹੁੰਚ ਗਏ। ਲੰਡਨ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇੱਕ ਕਾਰਪੇਂਟਰ (ਤਰਖਾਣ), ਸਾਈਨ ਬੋਰਡ ਪੇਂਟਰ ਅਤੇ ਮੋਟਰ ਮਕੈਨਿਕ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਤਾਂ ਜੋ ਉਹ ਮਾਈਕਲ ਓ’ਡਵਾਇਰ ਦੇ ਨੇੜੇ ਪਹੁੰਚਣ ਦਾ ਸਹੀ ਮੌਕਾ ਲੱਭ ਸਕਣ।
੨੧ ਸਾਲਾਂ ਬਾਅਦ ਉਹ ਇਤਿਹਾਸਕ ਦਿਨ ਆਇਆ। ੧੩ ਮਾਰਚ ੧੯੪੦ ਨੂੰ ਲੰਡਨ ਦੇ ‘ਕੈਕਸਟਨ ਹਾਲ’ (Caxton Hall) ਵਿੱਚ ‘ਈਸਟ ਇੰਡੀਆ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ’ ਅਤੇ ‘ਰੌਇਲ ਸੈਂਟਰਲ ਏਸ਼ੀਅਨ ਸੁਸਾਇਟੀ’ ਦੀ ਇੱਕ ਸਾਂਝੀ ਮੀਟਿੰਗ ਹੋ ਰਹੀ ਸੀ, ਜਿੱਥੇ ਮਾਈਕਲ ਓ’ਡਵਾਇਰ ਭਾਸ਼ਣ ਦੇਣ ਆਇਆ ਹੋਇਆ ਸੀ।
ਊਧਮ ਸਿੰਘ ਜੀ ਇੱਕ ਕਿਤਾਬ ਦੇ ਪੰਨਿਆਂ ਨੂੰ ਪਿਸਤੌਲ ਦੇ ਆਕਾਰ ਵਿੱਚ ਕੱਟ ਕੇ, ਉਸ ਦੇ ਅੰਦਰ ਆਪਣੀ ਰਿਵਾਲਵਰ ਲੁਕਾ ਕੇ ਹਾਲ ਦੇ ਅੰਦਰ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋਏ। ਜਿਵੇਂ ਹੀ ਮੀਟਿੰਗ ਖ਼ਤਮ ਹੋਈ, ਊਧਮ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਬੜੀ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹਤਾ ਨਾਲ ਅੱਗੇ ਵਧ ਕੇ ਮਾਈਕਲ ਓ’ਡਵਾਇਰ ‘ਤੇ ਲਗਾਤਾਰ ਦੋ ਗੋਲੀਆਂ ਚਲਾਈਆਂ। ਓ’ਡਵਾਇਰ ਉੱਥੇ ਹੀ ਢੇਰ ਹੋ ਗਿਆ (ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ)।
ਗੋਲੀਆਂ ਚਲਾਉਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਊਧਮ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਉੱਥੋਂ ਭੱਜਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ, ਬਲਕਿ ਬੜੀ ਨਿਡਰਤਾ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰੀ ਲਈ ਪੇਸ਼ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।
ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਲੰਡਨ ਦੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਅਦਾਲਤ ‘ਓਲਡ ਬੇਲੀ’ (Old Bailey Court) ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ‘ਤੇ ਮੁਕੱਦਮਾ ਚਲਾਇਆ ਗਿਆ। ਜੇਲ੍ਹ ਅਤੇ ਅਦਾਲਤ ਦੇ ਰਿਕਾਰਡ ਮੁਤਾਬਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣਾ ਨਾਂ “ਰਾਮ ਮੁਹੰਮਦ ਸਿੰਘ ਆਜ਼ਾਦ” ਦੱਸਿਆ, ਜੋ ਭਾਰਤ ਦੇ ਸਾਰੇ ਧਰਮਾਂ (ਹਿੰਦੂ, ਮੁਸਲਮਾਨ, ਸਿੱਖ) ਦੀ ਏਕਤਾ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਸੀ।
ਲਗਭਗ ਤਿੰਨ ਮਹੀਨੇ ਚੱਲੀ ਅਦਾਲਤੀ ਕਾਰਵਾਈ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ੧੩ ਜੂਨ ੧੯੪੦ ਨੂੰ ਜੱਜ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦੋਸ਼ੀ ਕਰਾਰ ਦਿੰਦੇ ਹੋਏ ਫਾਂਸੀ ਦੀ ਸਜ਼ਾ (Death Sentence) ਸੁਣਾਈ।
ਜਦੋਂ ੧੩ ਜੂਨ ਨੂੰ ਜੱਜ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਜ਼ਾ ਸੁਣਾਉਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਆਖ਼ਰੀ ਇੱਛਾ ਜਾਂ ਕੁਝ ਕਹਿਣ ਲਈ ਕਿਹਾ, ਤਾਂ ਸਰਦਾਰ ਊਧਮ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਬਹੁਤ ਹੀ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ:
“ਮੈਂ ਮਰਨ ਤੋਂ ਨਹੀਂ ਡਰਦਾ। ਮੈਨੂੰ ਫਾਂਸੀ ਚੜ੍ਹਨ ਦਾ ਕੋਈ ਅਫ਼ਸੋਸ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਦੇਸ਼ ਲਈ ਕੁਰਬਾਨ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹਾਂ। ਮੈਂ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਹਕੂਮਤ ਦੇ ਜ਼ੁਲਮਾਂ ਹੇਠ ਆਪਣੇ ਦੇਸ਼ ਵਾਸੀਆਂ ਨੂੰ ਸੜਦੇ ਦੇਖਿਆ ਹੈ। ਮੈਂ ਆਪਣਾ ਫ਼ਰਜ਼ ਨਿਭਾਇਆ ਹੈ ਅਤੇ ੨੧ ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਚੱਲੀ ਆ ਰਹੀ ਕਸਮ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕੀਤਾ ਹੈ।”
ਇਸ ਇਤਿਹਾਸਕ ਫੈਸਲੇ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ੩੧ ਜੁਲਾਈ ੧੯੪੦ ਨੂੰ ਲੰਡਨ ਦੀ ਪੈਂਟਨਵਿਲ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਫਾਂਸੀ ਦੇ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਜੇਲ੍ਹ ਦੇ ਅੰਦਰ ਹੀ ਦਫ਼ਨਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। (ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਸਾਲ ੧੯੭੪ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਅਸਥੀਆਂ ਨੂੰ ਸਨਮਾਨ ਸਹਿਤ ਵਾਪਸ ਭਾਰਤ ਲੈ ਕੇ ਆਈ)।