.
ਗੁਰ ਪ੍ਰਸਾਦਿ ਆਪਨ ਆਪੁ ਸੁਝੈ ॥ਤਿਸ ਕੀ ਜਾਨਹੁ ਤ੍ਰਿਸਨਾ ਬੁਝੈ ॥ਸਾਧਸੰਗਿ ਹਰਿ ਹਰਿ ਜਸੁ ਕਹਤ ॥ਸਰਬ ਰੋਗ ਤੇ ਓਹੁ ਹਰਿ ਜਨੁ ਰਹਤ ॥ਅਨਦਿਨੁ ਕੀਰਤਨੁ ਕੇਵਲ ਬਖਾਨੁ ॥ਗ੍ਰਿਹਸਤ ਮਹਿ ਸੋਈ ਨਿਰਬਾਨੁ ॥
ਏਕ ਉਪਰਿ ਜਿਸੁ ਜਨ ਕੀ ਆਸਾ॥ ਤਿਸ ਕੀ ਕਟੀਐ ਜਮ ਕੀ ਫਾਸਾ॥ ਪਾਰਬ੍ਰਹਮ ਕੀ ਜਿਸੁ ਮਨਿ ਭੂਖ॥ ਨਾਨਕ ਤਿਸਹਿ ਨ ਲਾਗਹਿ ਦੂਖ ॥
ਮਹਲਾ ੫ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਸਾਹਿਬ ਜੀ
281 (੨੮੧)
ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਸਮਝਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜਿਸ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਆਸ ਇਕ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਉੱਤੇ ਹੈ,ਉਸ ਦੀ ਜਮਾਂ ਵਾਲੀ ਫਾਹੀ ਕੱਟੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।ਜਿਸ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਮਨ ਵਿਚ ਪ੍ਰਭੂ (ਦੇ ਮਿਲਣ) ਦੀ ਤਾਂਘ ਹੈ,ਹੇ ਨਾਨਕ! ਉਸ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਕੋਈ ਦੁੱਖ ਨਹੀਂ ਪੋਂਹਦਾ ॥੪॥
13 ਅਪ੍ਰੈਲ 1919 :-ਜਲ੍ਹਿਆਂਵਾਲਾ ਬਾਗ ਦਾ ਖੂਨੀ ਸਾਕਾ
ਪਹਿਲੇ ਵਿਸ਼ਵ ਯੁੱਧ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਉੱਠ ਰਹੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਲਹਿਰ ਨੂੰ ਦਬਾਉਣ ਲਈ ‘ਰੌਲਟ ਐਕਟ’ ਪਾਸ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਨੂੰ “ਕਾਲਾ ਕਾਨੂੰਨ” ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਵਿੱਚ “ਨਾ ਕੋਈ ਦਲੀਲ, ਨਾ ਕੋਈ ਵਕੀਲ ਅਤੇ ਨਾ ਕੋਈ ਅਪੀਲ” ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਸੀ। ਸਰਕਾਰ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਵੀ ਸ਼ੱਕ ਦੇ ਆਧਾਰ ‘ਤੇ 2 ਸਾਲ ਲਈ ਜੇਲ੍ਹ ਭੇਜ ਸਕਦੀ ਸੀ।
ਇਸ ਕਾਨੂੰਨ ਵਿਰੁੱਧ ਪੂਰੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਰੋਸ ਸੀ। ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੇ ਦੋ ਹਰਮਨ ਪਿਆਰੇ ਨੇਤਾਵਾਂ, ਡਾਕਟਰ ਸਤਿਆਪਾਲ ਅਤੇ ਡਾਕਟਰ ਸੈਫੂਦੀਨ ਕਿਚਲੂ ਨੂੰ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੇ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰ ਕਰਕੇ ਸ਼ਹਿਰੋਂ ਬਾਹਰ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ। 10 ਅਪ੍ਰੈਲ ਨੂੰ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਇਸ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕੀਤਾ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਹਿੰਸਾ ਹੋਈ ਅਤੇ ਕੁਝ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਮਾਰੇ ਗਏ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਕਮਾਨ ਜਨਰਲ ਡਾਇਰ ਨੂੰ ਸੌਂਪ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਅਤੇ ਮਾਰਸ਼ਲ ਲਾਅ (ਕਰਫਿਊ) ਲਗਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।
13 ਅਪ੍ਰੈਲ ਨੂੰ ਵਿਸਾਖੀ ਦੇ ਤਿਉਹਾਰ ਦੀਆਂ ਤਿਆਰੀਆਂ ਵੀ ਚੱਲ ਰਹੀਆਂ ਸਨ । ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਮੱਥਾ ਟੇਕਣ ਆਏ ਸਨ। ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ ਜਲ੍ਹਿਆਂਵਾਲਾ ਬਾਗ਼ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸ਼ਾਂਤਮਈ ਸਭਾ ਰੱਖੀ ਗਈ।
ਭੀੜ: ਬਾਗ਼ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ 15,000 ਤੋਂ 20,000 ਲੋਕ ਇਕੱਠੇ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਔਰਤਾਂ ਅਤੇ ਛੋਟੇ ਬੱਚੇ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ।
ਮਾਹੌਲ: ਲੋਕ ਆਪਣੇ ਨੇਤਾਵਾਂ ਦੀ ਰਿਹਾਈ ਅਤੇ ਰੌਲਟ ਐਕਟ ਬਾਰੇ ਗੱਲਬਾਤ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਪੇਂਡੂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ ਕਰਫਿਊ ਬਾਰੇ ਪਤਾ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸੀ।
ਸ਼ਾਮ ਦੇ ਲਗਭਗ 4:30 ਵਜੇ, ਜਨਰਲ ਡਾਇਰ ਆਪਣੇ 90 ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਅਤੇ ਦੋ ਬਖਤਰਬੰਦ ਗੱਡੀਆਂ ਨਾਲ ਬਾਗ਼ ਪਹੁੰਚਿਆ।
ਘੇਰਾਬੰਦੀ: ਬਾਗ਼ ਦੇ ਚਾਰੇ ਪਾਸੇ ਉੱਚੀਆਂ ਕੰਧਾਂ ਸਨ। ਡਾਇਰ ਨੇ ਅੰਦਰ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਇੱਕੋ-ਇੱਕ ਤੰਗ ਰਸਤੇ ਨੂੰ ਘੇਰ ਲਿਆ।
ਗੋਲੀਬਾਰੀ: ਉਸ ਨੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲਣ ਦੀ ਕੋਈ ਚੇਤਾਵਨੀ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤੀ। ਉਸ ਨੇ ਸਿੱਧਾ ਗੋਲੀ ਚਲਾਉਣ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ।
1650 ਰਾਊਂਡ: ਲਗਭਗ 10 ਮਿੰਟ ਤੱਕ ਲਗਾਤਾਰ 1650 ਗੋਲੀਆਂ ਚਲਾਈਆਂ ਗਈਆਂ। ਗੋਲੀਆਂ ਉਦੋਂ ਰੁਕੀਆਂ ਜਦੋਂ ਅਸਲਾ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਗਿਆ।
ਲੋਕਾਂ ਕੋਲ ਬਚਣ ਦਾ ਕੋਈ ਰਸਤਾ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਕਈ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਗੋਲੀਆਂ ਤੋਂ ਬਚਣ ਲਈ ਬਾਗ਼ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਬਣੇ ਇੱਕ ਖੂਹ ਵਿੱਚ ਛਾਲਾਂ ਮਾਰ ਦਿੱਤੀਆਂ। ਘਟਨਾ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਸ ਖੂਹ ਵਿੱਚੋਂ 120 ਦੇ ਕਰੀਬ ਲਾਸ਼ਾਂ ਕੱਢੀਆਂ ਗਈਆਂ। ਸਰਕਾਰੀ ਰਿਪੋਰਟ ਮੁਤਾਬਕ 379 ਲੋਕ ਮਾਰੇ ਗਏ, ਪਰ ਕਾਂਗਰਸ ਦੀ ਜਾਂਚ ਕਮੇਟੀ ਮੁਤਾਬਕ ਇਹ ਗਿਣਤੀ 1000 ਤੋਂ ਵੱਧ ਸੀ।
ਇਸ ਕਾਂਡ ਨੇ ਪੂਰੀ ਦੁਨੀਆ ਨੂੰ ਹਿਲਾ ਕੇ ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ:
ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਅੰਦੋਲਨ: ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ ਨੇ ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ‘ਨਾ-ਮਿਲਵਰਤਣ ਅੰਦੋਲਨ’ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ।
ਉਪਾਧੀਆਂ ਦੀ ਵਾਪਸੀ: ਰਬਿੰਦਰਨਾਥ ਟੈਗੋਰ ਨੇ ਰੋਸ ਵਜੋਂ ਆਪਣਾ ‘ਨਾਈਟਹੁੱਡ’ (Knight King) ਖਿਤਾਬ ਵਾਪਸ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।
ਸ਼ਹੀਦ ਊਧਮ ਸਿੰਘ: ਊਧਮ ਸਿੰਘ ਨੇ ਇਸ ਕਤਲੇਆਮ ਦਾ ਬਦਲਾ ਲੈਣ ਦੀ ਕਸਮ ਖਾਧੀ ਅਤੇ 21 ਸਾਲ ਬਾਅਦ 1940 ਵਿੱਚ ਲੰਡਨ ਜਾ ਕੇ ਮਾਈਕਲ ਓਡਵਾਇਰ (ਜੋ ਉਸ ਵੇਲੇ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਲੈਫਟੀਨੈਂਟ ਗਵਰਨਰ ਸੀ) ਨੂੰ ਗੋਲੀ ਮਾਰੀ।
ਅੱਜ ਜਲ੍ਹਿਆਂਵਾਲਾ ਬਾਗ਼ ਇੱਕ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਯਾਦਗਾਰ ਹੈ। ਬਾਗ਼ ਦੀਆਂ ਕੰਧਾਂ ‘ਤੇ ਗੋਲੀਆਂ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਅੱਜ ਵੀ ਸਾਂਭ ਕੇ ਰੱਖੇ ਗਏ ਹਨ, ਜੋ ਸਾਨੂੰ ਸਾਡੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਲਈ ਦਿੱਤੀਆਂ ਕੁਰਬਾਨੀਆਂ ਦੀ ਯਾਦ ਦਿਵਾਉਂਦੇ ਹਨ।