ਸਾਚਾ ਨਾਮੁ ਮੇਰਾ ਆਧਾਰੋ ॥ਸਾਚੁ ਨਾਮੁ ਅਧਾਰੁ ਮੇਰਾ ਜਿਨਿ ਭੁਖਾ ਸਭਿ ਗਵਾਈਆ ॥ਕਰਿ ਸਾਂਤਿ ਸੁਖ ਮਨਿ ਆਇ ਵਸਿਆ ਜਿਨਿ ਇਛਾ ਸਭਿ ਪੁਜਾਈਆ ॥ਸਦਾ ਕੁਰਬਾਣੁ ਕੀਤਾ ਗੁਰੂ ਵਿਟਹੁ ਜਿਸ ਦੀਆ ਏਹਿ ਵਡਿਆਈਆ ॥
ਕਹੈ ਨਾਨਕੁ ਸੁਣਹੁ ਸੰਤਹੁ ਸਬਦਿ ਧਰਹੁ ਪਿਆਰੋ ॥
ਸਾਚਾ ਨਾਮੁ ਮੇਰਾ ਆਧਾਰੋ ॥੪॥
ਮਹਲਾ ੩ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ,
ਅੰਗ: ੯੧੭
ਨਾਨਕ ਆਖਦਾ ਹੈ ਕਿ ਹੇ ਸੰਤ ਜਨੋ ਮੇਰੀ ਗੱਲ ਸੁਣੋ । ਸ਼ਬਦ ਗੁਰੂ ਨਾਲ ਪਿਆਰ ਬਣਾ ਕੇ ਰੱਖੋ ਭਾਵ ਸ਼ਬਦ ਗੁਰੂ ਨੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਯਾਦ ਰੱਖੋ । ਇਹ ਸੱਚਾ ਨਾਮੁ (ਸਤਿ ਨਾਮੁ) ਮੇਰੇ ਜੀਵਨ ਦਾ ਇਹ ਹੀ ਆਧਾਰ ਹੈ ਭਾਵ ਮੈਂ ਆਪਣਾ ਸਾਰਾ ਜੀਵਨ ਇਸ ਨਾਮ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਵਿਚ ਰੱਖਕੇ ਹੀ ਜੀ ਰਿਹਾ ਹਾਂ।
12 ਸਤੰਬਰ 1897: ਸਾਰਾਗੜ੍ਹੀ ਦੀ ਲਾਸਾਨੀ ਜੰਗ ਅਤੇ 21 ਸਿੱਖ ਯੋਧਿਆਂ ਦੀ ਅਦੁੱਤੀ ਸ਼ਹਾਦਤ
12 ਸਤੰਬਰ 1897 ਦਾ ਦਿਨ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਫ਼ੌਜੀ ਇਤਿਹਾਸ ਅੰਦਰ ਬਹਾਦਰੀ, ਅਣਖ ਅਤੇ ਫ਼ਰਜ਼ ਦੀ ਪੂਰਤੀ ਲਈ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸ਼ਹਾਦਤ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਅਮਰ ਪੰਨਾ ਹੈ। ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮੀ ਸਰਹੱਦੀ ਸੂਬੇ (ਸਮਾਨਾ ਪਹਾੜੀ ਲੜੀ) ਵਿਖੇ ਸਥਿਤ ਸਾਰਾਗੜ੍ਹੀ ਦੀ ਛੋਟੀ ਜਿਹੀ ਪੋਸਟ ‘ਤੇ 36ਵੀਂ ਸਿੱਖ ਰੈਜੀਮੈਂਟ ਦੇ 21 ਬਹਾਦਰ ਸਿੱਖ ਜਵਾਨ ਤਾਇਨਾਤ ਸਨ। ਇਸ ਦਿਨ ਲਗਭਗ 10,000 ਤੋਂ 14,000 ਅਫ਼ਗਾਨੀ ਓਰਕਜ਼ਈ ਅਤੇ ਅਫ਼ਰੀਦੀ ਕਬੀਲਿਆਂ ਨੇ ਸਾਰਾਗੜ੍ਹੀ ‘ਤੇ ਹੱਲਾ ਬੋਲ ਦਿੱਤਾ।
ਸਾਰਾਗੜ੍ਹੀ ਦੀ ਪੋਸਟ ਫ਼ੋਰਟ ਲੁਕਹਾਰਟ ਅਤੇ ਫ਼ੋਰਟ ਗੁਲਿਸਤਾਨ ਵਿਚਕਾਰ ਸੁਨੇਹੇ ਭੇਜਣ (ਸਿਗਨਲਿੰਗ) ਦਾ ਮੁੱਖ ਕੇਂਦਰ ਸੀ। ਅਫ਼ਗਾਨੀ ਹਮਲਾਵਰਾਂ ਨੇ ਸਾਰਾਗੜ੍ਹੀ ‘ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰਕੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਹਾਂ ਕਿਲ੍ਹਿਆਂ ਦਾ ਸੰਪਰਕ ਤੋੜਨ ਦੀ ਯੋਜਨਾ ਬਣਾਈ ਸੀ। ਹਵਾਲਦਾਰ ਈਸ਼ਰ ਸਿੰਘ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ 21 ਸਿੱਖ ਜਵਾਨਾਂ ਨੇ ਜਾਣਦੇ ਹੋਏ ਵੀ ਕਿ ਮਦਦ ਪਹੁੰਚਣੀ ਅਸੰਭਵ ਹੈ, ਪਿੱਛੇ ਹਟਣ ਜਾਂ ਆਤਮ-ਸਮਰਪਣ ਕਰਨ ਦੀ ਬਜਾਏ ਅੰਤਿਮ ਸਾਹ ਤੱਕ ਲੜਨ ਦਾ ਗੁਰਮਤਿ ਸੰਕਲਪ ਲਿਆ।
12 ਸਤੰਬਰ ਦੀ ਸਵੇਰ ਤੋਂ ਆਰੰਭ ਹੋਈ ਇਹ ਜੰਗ ਲਗਾਤਾਰ 7 ਘੰਟੇ ਚੱਲੀ। ਸਿੱਖ ਯੋਧਿਆਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਨਿਸ਼ਾਨੇਬਾਜ਼ੀ ਅਤੇ ਬਹਾਦਰੀ ਨਾਲ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਦੀ ਫ਼ੌਜ ਨੂੰ ਡਟ ਕੇ ਰੋਕਿਆ। ਜਦੋਂ ਗੋਲੀ-ਸਿੱਕਾ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਸਿੱਖ ਜਵਾਨਾਂ ਨੇ ਬੰਦੂਕਾਂ ਅੱਗੇ ਸੰਗੀਨਾਂ ਲਗਾ ਕੇ ਆਹਮੋ-ਸਾਹਮਣੇ ਦੀ ਲੜਾਈ ਲੜੀ। ਸਿਗਨਲਮੈਨ ਭਾਈ ਗੁਰਮੁਖ ਸਿੰਘ ਨੇ ਅੰਤਿਮ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਆਪਣਾ ਡਿਊਟੀ ਸੁਨੇਹਾ ਭੇਜਿਆ ਅਤੇ ਆਖ਼ਰ ‘ਜੈਕਾਰਾ’ ਛੱਡ ਕੇ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਕੁੱਦ ਪਏ।
ਇਸ ਅਸਮਾਨੀ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ 21 ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ 600 ਤੋਂ ਵੱਧ ਅਫ਼ਗਾਨੀ ਹਮਲਾਵਰਾਂ ਨੂੰ ਢੇਰ ਕਰਦਿਆਂ ਸ਼ਹੀਦੀਆਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀਆਂ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਇਸ ਮਹਾਨ ਕੁਰਬਾਨੀ ਕਾਰਨ ਦੂਜੇ ਕਿਲ੍ਹਿਆਂ ਨੂੰ ਸੰਭਲਣ ਦਾ ਪੂਰਾ ਸਮਾਂ ਮਿਲ ਗਿਆ ਅਤੇ ਅਫ਼ਗਾਨੀਆਂ ਦੀ ਵੱਡੀ ਯੋਜਨਾ ਨਾਕਾਮ ਹੋ ਗਈ। ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਪਾਰਲੀਮੈਂਟ ਨੇ ਖੜ੍ਹੇ ਹੋ ਕੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਨੂੰ ਸਲਾਮੀ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਸਾਰੇ 21 ਜਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਤਤਕਾਲੀਨ ਸਰਵਉੱਚ ਫ਼ੌਜੀ ਸਨਮਾਨ ‘ਇੰਡੀਅਨ ਆਰਡਰ ਆਫ਼ ਮੈਰਿਟ’ (IOM) ਨਾਲ ਨਵਾਜਿਆ ਗਿਆ।
ਦੁਨੀਆ ਦੀਆਂ ਮਹਾਨ ‘ਲਾਸਟ ਸਟੈਂਡ’ ਜੰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਗਿਣੀ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਇਹ ਲੜਾਈ ਸਾਨੂੰ ਯਾਦ ਦਿਵਾਉਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦਾ ਫ਼ਲਸਫ਼ਾ ਮੈਦਾਨ-ਏ-ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਨਿਰਭੈਤਾ ਅਤੇ ਅਣਖ ਨਾਲ ਲੜਨ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। 12 ਸਤੰਬਰ ਦਾ ਇਹ ਦਿਨ (ਸਾਰਾਗੜ੍ਹੀ ਦਿਵਸ) ਸਮੁੱਚੀ ਕੌਮ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵਿਰਸੇ ‘ਤੇ ਮਾਣ ਕਰਨ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਦੇ ਦਰਸਾਏ ਸ਼ਜਾਅਤ ਦੇ ਮਾਰਗ ‘ਤੇ ਚੱਲਣ ਦੀ ਨਿਰੰਤਰ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।