ਸਾਚੇ ਸਾਹਿਬਾ ਕਿਆ ਨਾਹੀ ਘਰਿ ਤੇਰੈ ॥ਘਰਿ ਤ ਤੇਰੈ ਸਭੁ ਕਿਛੁ ਹੈ ਜਿਸੁ ਦੇਹਿ ਸੁ ਪਾਵਏ ॥ਸਦਾ ਸਿਫਤਿ ਸਲਾਹ ਤੇਰੀ ਨਾਮੁ ਮਨਿ ਵਸਾਵਏ ॥
ਨਾਮੁ ਜਿਨ ਕੈ ਮਨਿ ਵਸਿਆ ਵਾਜੇ ਸਬਦ ਘਨੇਰੇ ॥
ਕਹੈ ਨਾਨਕੁ ਸਚੇ ਸਾਹਿਬ ਕਿਆ ਨਾਹੀ ਘਰਿ ਤੇਰੈ ॥३॥
ਮਹਲਾ ३ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ,
ਅੰਗ: ੯੧੭
ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਮਨੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਦੀ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੀ ਸਮਝ ਲੱਗ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਜੋ ਗੁਰਬਾਣੀ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਵਿਚਾਰਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਆਤਮਿਕ ਖੇੜੇ, ਖ਼ੁਸ਼ੀ ਅਤੇ ਅਨੰਦ ਦੇ ਅਨਹਦ ਵਾਜੇ ਵੱਜਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦੇ ਹਨ।
ਨਾਨਕ ਆਖਦਾ ਹੈ ਕਿ ਹੇ ਸਦਾ ਕਾਇਮ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਮਾਲਕ! ਤੇਰੇ ਘਰ ਵਿਚ ਕਿਸੇ ਚੀਜ਼ ਦਾ ਘਾਟਾ ਨਹੀਂ ਹੈ ॥੩॥
11 ਸਤੰਬਰ 1897: ਸਾਰਾਗੜ੍ਹੀ ਦੀ ਲੜਾਈ ਦੀ ਘੇਰਾਬੰਦੀ ਅਤੇ ਸ਼ਹੀਦੀ ਦਾ ਪ੍ਰਸੰਗ
11 ਸਤੰਬਰ 1897 ਦਾ ਦਿਨ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਅੰਦਰ ਬਹਾਦਰੀ, ਦ੍ਰਿੜ੍ਹਤਾ ਅਤੇ ਅਦੁੱਤੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਦੀ ਅਜ਼ੀਮ ਮਿਸਾਲ ‘ਸਾਰਾਗੜ੍ਹੀ ਦੀ ਲੜਾਈ’ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਵਜੋਂ ਦਰਜ ਹੈ। ਸਮਾਨਾ ਪਹਾੜੀ ਲੜੀ (ਮੌਜੂਦਾ ਖ਼ੈਬਰ ਪਖ਼ਤੂਨਖ਼ਵਾ) ‘ਤੇ ਸਥਿਤ ਸਾਰਾਗੜ੍ਹੀ ਦੀ ਚੌਕੀ ‘ਤੇ 36ਵੀਂ ਸਿੱਖ ਰੈਜੀਮੈਂਟ ਦੇ 21 ਬਹਾਦਰ ਸਿੱਖ ਜਵਾਨ ਤਾਇਨਾਤ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹਵਾਲਦਾਰ ਈਸ਼ਰ ਸਿੰਘ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ। 11 ਸਤੰਬਰ ਨੂੰ ਲਗਭਗ 10,000 ਤੋਂ 12,000 ਅਫ਼ਗਾਨੀ ਅਫ਼ਰੀਦੀ ਅਤੇ ਓਰਕਜ਼ਈ ਕਬੀਲਿਆਂ ਨੇ ਸਾਰਾਗੜ੍ਹੀ ਦੀ ਚੌਕੀ ਨੂੰ ਚਾਰੇ ਪਾਸਿਓਂ ਘੇਰ ਲਿਆ ਸੀ।
ਅਫ਼ਗਾਨੀਆਂ ਦਾ ਮੁੱਖ ਮਨੋਰਥ ਸਾਰਾਗੜ੍ਹੀ ਦੀ ਚੌਕੀ ‘ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰਕੇ ਫ਼ੋਰਟ ਲੁਕਹਾਰਟ ਅਤੇ ਫ਼ੋਰਟ ਗੁਲਿਸਤਾਨ ਵਿਚਕਾਰ ਸੰਚਾਰ (ਕਮਿਊਨੀਕੇਸ਼ਨ) ਦਾ ਸੰਪਰਕ ਤੋੜਨਾ ਸੀ। 11 ਸਤੰਬਰ ਦੀ ਸ਼ਾਮ ਤੱਕ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਨੇ ਪੂਰੀ ਚੌਕੀ ਦੀ ਘੇਰਾਬੰਦੀ ਕਰ ਲਈ ਸੀ ਅਤੇ ਘੇਰਾਬੰਦੀ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰਦਿਆਂ ਹਮਲੇ ਦੀ ਪੂਰੀ ਤਿਆਰੀ ਕਰ ਲਈ ਸੀ। ਸਾਰਾਗੜ੍ਹੀ ਵਿਖੇ ਮੌਜੂਦ ਸਿੱਖ ਜਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਖ਼ਬਰ ਸੀ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਹੈ, ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪਿੱਛੇ ਹਟਣ ਜਾਂ ਆਤਮ-ਸਮਰਪਣ ਕਰਨ ਦੀ ਬਜਾਏ ਅੰਤਿਮ ਸਾਹ ਤੱਕ ਲੜਨ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸਕ ਫ਼ੈਸਲਾ ਲਿਆ।
11 ਸਤੰਬਰ ਦੀ ਰਾਤ ਤੋਂ ਹੀ ਝੜਪਾਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਈਆਂ ਸਨ ਅਤੇ 12 ਸਤੰਬਰ ਦੀ ਸਵੇਰ ਹੁੰਦਿਆਂ ਹੀ ਦੁਸ਼ਮਣ ਨੇ ਭਾਰੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਹੱਲਾ ਬੋਲ ਦਿੱਤਾ। ਹਵਾਲਦਾਰ ਈਸ਼ਰ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਾਥੀਆਂ ਨੇ ਬੇਮਿਸਾਲ ਜੁਰਅੱਤ ਦਾ ਮੁਜ਼ਾਹਰਾ ਕਰਦਿਆਂ ਘੰਟਿਆਂ ਬੱਧੀ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਦੀ ਫ਼ੌਜ ਨੂੰ ਰੋਕ ਕੇ ਰੱਖਿਆ। ਜਦੋਂ ਗੋਲੀ-ਸਿੱਕਾ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਸਿੱਖ ਜਵਾਨਾਂ ਨੇ ਬੰਦੂਕਾਂ ਅੱਗੇ ਸੰਗੀਨਾਂ ਲਗਾ ਕੇ ਆਹਮੋ-ਸਾਹਮਣੇ ਦੀ ਲੜਾਈ ਲੜੀ।
ਸਿਗਨਲਮੈਨ ਗੁਰਮੁਖ ਸਿੰਘ ਨੇ ਅੰਤਿਮ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਫ਼ੋਰਟ ਲੁਕਹਾਰਟ ਨਾਲ ਸੁਨੇਹਾ ਭੇਜਣ ਦਾ ਫ਼ਰਜ਼ ਨਿਭਾਇਆ ਅਤੇ ਸੁਨੇਹਾ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਆਪ ਵੀ ਸ਼ਸਤਰ ਚੁੱਕ ਕੇ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਕੁੱਦ ਪਏ। 11 ਅਤੇ 12 ਸਤੰਬਰ ਦੀ ਇਸ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ 21 ਸਿੱਖ ਜਵਾਨਾਂ ਨੇ 600 ਤੋਂ ਵੱਧ ਅਫ਼ਗਾਨੀਆਂ ਨੂੰ ਢੇਰ ਕਰਦਿਆਂ ਆਪਣੀਆਂ ਸ਼ਹਾਦਤਾਂ ਦਿੱਤੀਆਂ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਇਸ ਕੁਰਬਾਨੀ ਕਾਰਨ ਫ਼ੋਰਟ ਗੁਲਿਸਤਾਨ ਅਤੇ ਫ਼ੋਰਟ ਲੁਕਹਾਰਟ ਨੂੰ ਸੰਭਲਣ ਅਤੇ ਮਦਦ ਪਹੁੰਚਾਉਣ ਦਾ ਪੂਰਾ ਸਮਾਂ ਮਿਲ ਗਿਆ।
ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਪਾਰਲੀਮੈਂਟ ਅੰਦਰ ਵੀ ਖੜ੍ਹੇ ਹੋ ਕੇ ਇਨ੍ਹਾਂ 21 ਸਿੱਖ ਯੋਧਿਆਂ ਦੀ ਬਹਾਦਰੀ ਨੂੰ ਸਲਾਮੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ ਅਤੇ ਸਾਰੇ 21 ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਨੂੰ ਮਰਨ ਉਪਰੰਤ ਤਤਕਾਲੀਨ ਸਰਵਉੱਚ ਫ਼ੌਜੀ ਸਨਮਾਨ ‘ਇੰਡੀਅਨ ਆਰਡਰ ਆਫ਼ ਮੈਰਿਟ’ (IOM) ਨਾਲ ਨਵਾਜਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਸਾਰਾਗੜ੍ਹੀ ਦੀ ਇਹ ਲੜਾਈ ਦੁਨੀਆ ਦੀਆਂ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹਾਨ ‘ਲਾਸਟ ਸਟੈਂਡ’ (ਅੰਤਿਮ ਦਮ ਤੱਕ ਲੜੀਆਂ ਗਈਆਂ) ਜੰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਗਿਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
11 ਸਤੰਬਰ 1897 ਦੀ ਇਹ ਘੇਰਾਬੰਦੀ ਅਤੇ ਸ਼ਹਾਦਤ ਦਾ ਸੰਕਲਪ ਸਾਨੂੰ ਯਾਦ ਦਿਵਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਫ਼ਲਸਫ਼ੇ ਅਨੁਸਾਰ ਅਣਖ, ਨਿਰਭੈਤਾ ਅਤੇ ਫ਼ਰਜ਼ ਦੀ ਪੂਰਤੀ ਲਈ ਆਪਾ ਵਾਰਨਾ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਕਰਤੱਵ ਹੈ। ਇਹ ਦਿਨ ਸਮੁੱਚੀ ਕੌਮ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੁਆਰਾ ਬਖ਼ਸ਼ੀ ਨਿਰਭੈਤਾ ਅਤੇ ਬਹਾਦਰੀ ਦੇ ਮਾਰਗ ‘ਤੇ ਚੱਲਣ ਦੀ ਨਿਰੰਤਰ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।