ਸਲੋਕ ਮਃ ੫ ||
ਤਿੰਨਾ ਭੁਖ ਨ ਕਾ ਰਹੀ ਜਿਸ ਦਾ ਪ੍ਰਭੁ ਹੈ ਸੋਇ ||
ਨਾਨਕ ਚਰਣੀ ਲਗਿਆ ਉਧਰੈ ਸਭੋ ਕੋਇ ||
ਮਹਲਾ ੫ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਸਾਹਿਬ ਜੀ
ਗਉੜੀ, ੩੨੩
ਜਿਸ ਮਨੁਖ ਦੇ ਸਿਰ ਤੇ ਰਾਖਾ ਉਹ ਪ੍ਰਭੂ ਹੈ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਮਾਇਆ ਦੀ ਕੋਈ ਭੁਖ ਨਹੀ ਰਹਿ ਜਾਂਦੀ |
ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਚਰਨੀ ਲਗਿਆ ਉਹ ਜੀਵ ਮਾਇਆ ਦੀ ਭੁਖ ਤੋ ਬਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ |
10 ਮਈ 1857 :- ਭਾਰਤ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਲੜਾਈ।
੧੮੫੭ ਦਾ ਵਿਦਰੋਹ, ਜਿਸ ਨੂੰ “ਭਾਰਤ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਜੰਗ” ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਭਾਰਤੀ ਇਤਿਹਾਸ ਦਾ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਮੋੜ ਸੀ ਜਿਸ ਨੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਹਕੂਮਤ ਦੀਆਂ ਨੀਹਾਂ ਹਿਲਾ ਦਿੱਤੀਆਂ। ਇਹ ਕੋਈ ਅਚਾਨਕ ਵਾਪਰੀ ਘਟਨਾ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਸਗੋਂ ਸੌ ਸਾਲਾਂ ਦੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਜ਼ੁਲਮ ਦਾ ਨਤੀਜਾ ਸੀ।
ਇੱਥੇ ਇਸ ਮਹਾਨ ਜੰਗ ਦਾ ਪੂਰਾ ਇਤਿਹਾਸ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ:
ਇਸ ਬਗਾਵਤ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਕਈ ਡੂੰਘੇ ਕਾਰਨ ਸਨ:
ਸਿਆਸੀ ਕਾਰਨ: ਲਾਰਡ ਡਲਹੌਜ਼ੀ ਦੀ ‘ਲੈਪਸ ਦੀ ਨੀਤੀ’ (Doctrine of Lapse) ਰਾਹੀਂ ਝਾਂਸੀ, ਸਤਾਰਾ ਅਤੇ ਨਾਗਪੁਰ ਵਰਗੀਆਂ ਰਿਆਸਤਾਂ ਨੂੰ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਮਿਲਾ ਲਿਆ ਗਿਆ।
ਆਰਥਿਕ ਕਾਰਨ: ਭਾਰਤੀ ਕਿਸਾਨਾਂ ‘ਤੇ ਭਾਰੀ ਲਗਾਨ (ਟੈਕਸ) ਲਗਾਇਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਭਾਰਤੀ ਦਸਤਕਾਰੀ ਨੂੰ ਬਰਬਾਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।
ਧਾਰਮਿਕ ਕਾਰਨ: ਭਾਰਤੀ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਨੂੰ ਲੱਗਦਾ ਸੀ ਕਿ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਧਰਮ ਪਰਿਵਰਤਨ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਈਸਾਈ ਬਣਾਉਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ।
ਜੰਗ ਦੀ ਤਤਕਾਲੀ ਚੰਗਿਆੜੀ ਐਨਫੀਲਡ ਰਾਈਫਲ ਦੇ ਕਾਰਤੂਸਾਂ ਤੋਂ ਭੜਕੀ। ਅਫਵਾਹ ਫੈਲ ਗਈ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਾਰਤੂਸਾਂ ਦੀ ਸੀਲ ਨੂੰ ਖੋਲ੍ਹਣ ਲਈ ਗਾਂ ਅਤੇ ਸੂਰ ਦੀ ਚਰਬੀ ਵਰਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਇਸ ਨੇ ਹਿੰਦੂ ਅਤੇ ਮੁਸਲਿਮ ਦੋਵਾਂ ਧਰਮਾਂ ਦੇ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਦੀਆਂ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਠੇਸ ਪਹੁੰਚਾਈ।
ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਬਗਾਵਤ ਦਾ ਬਿਗਲ ਮੰਗਲ ਪਾਂਡੇ ਨੇ ਵਜਾਇਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਬੈਰਕਪੁਰ ਛਾਉਣੀ ਵਿੱਚ ਚਰਬੀ ਵਾਲੇ ਕਾਰਤੂਸਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਅਫ਼ਸਰਾਂ ‘ਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ੮ ਅਪ੍ਰੈਲ ੧੮੫੭ ਨੂੰ ਫਾਂਸੀ ਦੇ ਦਿੱਤੀ ਗਈ, ਜਿਸ ਨੇ ਪੂਰੀ ਭਾਰਤੀ ਫ਼ੌਜ ਵਿੱਚ ਗੁੱਸੇ ਦੀ ਲਹਿਰ ਦੌੜਾ ਦਿੱਤੀ।
ਅਸਲ ਜੰਗ ੧੦ ਮਈ ੧੮੫੭ਨੂੰ ਮੇਰਠ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ। ਭਾਰਤੀ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਨੇ ਬਗਾਵਤ ਕਰਕੇ ਆਪਣੇ ਸਾਥੀਆਂ ਨੂੰ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿੱਚੋਂ ਛੁਡਾਇਆ ਅਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦਾ ਕਤਲੇਆਮ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਦਿੱਲੀ ਵੱਲ ਕੂਚ ਕੀਤਾ।
੧੧ ਮਈ ਨੂੰ ਸਿਪਾਹੀ ਦਿੱਲੀ ਪਹੁੰਚ ਗਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਲਾਲ ਕਿਲ੍ਹੇ ‘ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ ਅਤੇ ਮੁਗ਼ਲ ਸਮਰਾਟ ਬਹਾਦਰ ਸ਼ਾਹ ਜ਼ਫ਼ਰ ਨੂੰ ‘ਸ਼ਹਿਨਸ਼ਾਹ-ਏ-ਹਿੰਦ’ ਐਲਾਨ ਕੇ ਜੰਗ ਦਾ ਆਗੂ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ।
ਇਹ ਜੰਗ ਉੱਤਰੀ ਅਤੇ ਮੱਧ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਫੈਲ ਗਈ:
ਝਾਂਸੀ: ਰਾਣੀ ਲਕਸ਼ਮੀਬਾਈ ਨੇ “ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਝਾਂਸੀ ਨਹੀਂ ਦੇਵਾਂਗੀ” ਦੇ ਨਾਅਰੇ ਨਾਲ ਬਹਾਦਰੀ ਨਾਲ ਜੰਗ ਲੜੀ।
ਕਾਨਪੁਰ: ਨਾਨਾ ਸਾਹਿਬ ਅਤੇ ਤਾਂਤੀਆ ਟੋਪੇ ਨੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੇ ਦੰਦ ਖੱਟੇ ਕੀਤੇ।
ਲਖਨਊ: ਬੇਗਮ ਹਜ਼ਰਤ ਮਹਿਲ ਨੇ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ।
ਬਿਹਾਰ: ਕੁੰਵਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ੮੦ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਵੀ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨਾਲ ਡਟ ਕੇ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕੀਤਾ।
ਭਾਵੇਂ ਭਾਰਤੀਆਂ ਨੇ ਬਹੁਤ ਬਹਾਦਰੀ ਦਿਖਾਈ, ਪਰ ਕੁਝ ਕਾਰਨਾਂ ਕਰਕੇ ਇਹ ਜੰਗ ਸਫਲ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕੀ:
ਏਕਤਾ ਦੀ ਕਮੀ: ਸਾਰੀਆਂ ਰਿਆਸਤਾਂ ਨੇ ਹਿੱਸਾ ਨਹੀਂ ਲਿਆ।
ਸਾਧਨਾਂ ਦੀ ਘਾਟ: ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਕੋਲ ਆਧੁਨਿਕ ਹਥਿਆਰ ਅਤੇ ਟੈਲੀਗ੍ਰਾਫ਼ ਵਰਗੀਆਂ ਸਹੂਲਤਾਂ ਸਨ।
ਸੰਗਠਨ ਦੀ ਕਮੀ: ਵਿਦਰੋਹੀਆਂ ਕੋਲ ਕੋਈ ਇੱਕ ਕੇਂਦਰੀ ਯੋਜਨਾ ਨਹੀਂ ਸੀ।
ਭਾਵੇਂ ਭਾਰਤ ਆਜ਼ਾਦ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਿਆ, ਪਰ ਇਸ ਜੰਗ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਬਹੁਤ ਵੱਡੇ ਨਿਕਲੇ:
1. ਈਸਟ ਇੰਡੀਆ ਕੰਪਨੀ ਦਾ ਰਾਜ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਦਾ ਸ਼ਾਸਨ ਸਿੱਧਾ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਤਾਜ (Queen Victoria) ਦੇ ਅਧੀਨ ਆ ਗਿਆ।
2. ਭਾਰਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਪੈਦਾ ਹੋਈ।
3. ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਨੀਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਬਦਲਾਅ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਰਿਆਸਤਾਂ ਨੂੰ ਮਿਲਾਉਣਾ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।