ਆਸਾ ਮਹਲਾ ੫ ॥
ਜਹਾ ਪਠਾਵਹੁ ਤਹ ਤਹ ਜਾਈ ॥ਜੋ ਤੁਮ ਦੇਹੁ ਸੋਈ ਸੁਖੁ ਪਾਈ ॥੧॥
ਸਦਾ ਚੇਰੇ ਗੋਵਿੰਦ ਗੋਸਾਈ ॥
ਤੁਮਰੀ ਕ੍ਰਿਪਾ ਤੇ ਤ੍ਰਿਪਤਿ ਅਘਾਈ ॥੧॥ ਰਹਾਉ ॥
ਤੁਮਰਾ ਦੀਆ ਪੈਨਉ ਖਾਈ ॥ਤਉ ਪ੍ਰਸਾਦਿ ਪ੍ਰਭ ਸੁਖੀ ਵਲਾਈ ॥੨॥ਮਨ ਤਨ ਅੰਤਰਿ ਤੁਝੈ ਧਿਆਈ ॥ਤੁਰੈ ਲਵੈ ਨ ਕੋਊ ਲਾਈ ॥੩॥ਕਹੁ ਨਾਨਕ ਨਿਤ ਇਵੈ ਧਿਆਈ ॥ਗਤਿ ਹੋਵੈ ਸੰਤਹ ਲਗਿ ਪਾਈ ॥੪॥੯॥੬੦॥
ਮਹਲਾ ੫ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਸਾਹਿਬ ਜੀ
ਅੰਗ , 386(੩੮੬)
ਹੇ ਗੋਵਿੰਦ! ਹੇ ਗੋਸਾਈਂ! ਮੇਹਰ ਕਰ, ਮੈਂ ਸਦਾ ਤੇਰਾ ਦਾਸ ਬਣਿਆ ਰਹਾਂ।
ਕਿਉਂਕਿ ਤੇਰੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਹੀ ਮੈਂ ਮਾਇਆ ਦੀਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਵਲੋਂ ਸਦਾ ਰੱਜਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹਾਂ ।
10 ਜੂਨ 1716 :- ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਦੇ ਸਾਥੀ ਸਿੰਘਾਂ ਦੀ ਸ਼ਹੀਦੀ।
ਗੁਰਦਾਸ ਨੰਗਲ ਦੀ ਗੜ੍ਹੀ ਵਿੱਚ ੮ ਮਹੀਨਿਆਂ ਦੀ ਸਖ਼ਤ ਘੇਰਾਬੰਦੀ ਅਤੇ ਭੁੱਖਮਰੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਜਦੋਂ ਮੁਗਲ ਫੌਜ ਨੇ ਧੋਖੇ ਨਾਲ ਗੜ੍ਹੀ ‘ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕੀਤਾ, ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਦੇ ਨਾਲ ਲਗਭਗ ੭੪੦ ਸਿੰਘਾਂ ਨੂੰ ਜਿਉਂਦੇ ਕੈਦ ਕਰ ਲਿਆ।
ਇਨ੍ਹਾਂ ਕੈਦੀ ਸਿੰਘਾਂ ਵਿੱਚ ਬਾਬਾ ਜੀ ਦੇ ਮੁੱਖ ਜਰਨੈਲ ਅਤੇ ਸਲਾਹਕਾਰ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ, ਜਿਵੇਂ:
- ਭਾਈ ਬਾਜ ਸਿੰਘ (ਜੋ ਸਰਹਿੰਦ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਸਿੱਖ ਗਵਰਨਰ ਬਣੇ ਸਨ)
- ਭਾਈ ਰਾਮ ਸਿੰਘ (ਬਾਬਾ ਜੀ ਦੇ ਮੁੱਖ ਸਲਾਹਕਾਰ)
- ਭਾਈ ਫ਼ਤਿਹ ਸਿੰਘ
- ਭਾਈ ਆਲੀ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਹੋਰ ਕਈ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਯੋਧੇ।
ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਿੰਘਾਂ ਨੂੰ ਦਿੱਲੀ ਤੱਕ ਲਿਜਾਣ ਦਾ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਬਹੁਤ ਦਰਦਨਾਕ ਪਰ ਸਿੰਘਾਂ ਦੀ ਚੜ੍ਹਦੀ ਕਲਾ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਸੀ। ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਸਿਰਾਂ ਦੇ ਖੂਨ ਨਾਲ ਲੱਥਪੱਥ ਬੋਰਿਆਂ ਨੂੰ ਗੱਡਿਆਂ ‘ਤੇ ਲੱਦਿਆ ਗਿਆ। ਜਿਉਂਦੇ ਸਿੰਘਾਂ ਨੂੰ ਦੋ-ਦੋ ਕਰਕੇ ਊਠਾਂ ਦੇ ਪਿੰਡਿਆਂ ‘ਤੇ ਪੁੱਠਾ ਬੰਨ੍ਹਿਆ ਗਿਆ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਚਿਹਰਿਆਂ ‘ਤੇ ਕਾਲਖ ਮਲੀ ਗਈ ਅਤੇ ਲਾਹੌਰ ਤੋਂ ਦਿੱਲੀ ਤੱਕ ਪੂਰੇ ਰਸਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਅਪਮਾਨ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਗਈ।
ਜਦੋਂ ਇਹ ਕਾਫ਼ਲਾ ੨੯ ਫਰਵਰੀ ੧੭੧੬ ਨੂੰ ਦਿੱਲੀ ਪਹੁੰਚਿਆ, ਤਾਂ ਮੁਗਲ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਫ਼ਰਖ਼ਸ਼ੀਅਰ ਦੇ ਹੁਕਮ ‘ਤੇ ਦਿੱਲੀ ਦੀ ਜਨਤਾ ਨੂੰ ਇਕੱਠਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਤਾਂ ਜੋ ਸਿੰਘਾਂ ਦਾ ਮਜ਼ਾਕ ਉਡਾਇਆ ਜਾ ਸਕੇ। ਪਰ ਚਸ਼ਮਦੀਦ ਗਵਾਹਾਂ (ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਦੂਤ ਜੌਨ ਸਰਮਨ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਸੀ) ਨੇ ਲਿਖਿਆ:
“ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਚਿਹਰਿਆਂ ‘ਤੇ ਮੌਤ ਦਾ ਕੋਈ ਡਰ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਉਹ ਉਦਾਸ ਹੋਣ ਦੀ ਬਜਾਏ ਬੇਹੱਦ ਖੁਸ਼ ਨਜ਼ਰ ਆ ਰਹੇ ਸਨ। ਉਹ ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦਾ ਜਾਪ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਰਸਤੇ ਵਿੱਚ ਲੋਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ‘ਕਾਫ਼ਿਰ’ ਕਹਿ ਕੇ ਤਾਅਨੇ ਮਾਰਦੇ, ਤਾਂ ਸਿੰਘ ਹੱਸ ਕੇ ਜਵਾਬ ਦਿੰਦੇ ਕਿ ਅਸੀਂ ਆਪਣੇ ਗੁਰੂ ਦੇ ਭਾਣੇ ਵਿੱਚ ਖੁਸ਼ ਹਾਂ।”
ਮੁਗਲ ਹਕੂਮਤ ਦਾ ਅਸਲ ਮਕਸਦ ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਧਰਮ ਪਰਿਵਰਤਨ ਕਰਵਾਉਣਾ ਸੀ। ਸਿੰਘਾਂ ਨੂੰ ਦਿੱਲੀ ਦੀ ਕੋਤਵਾਲੀ (ਨੇੜੇ ਚਾਂਦਨੀ ਚੌਂਕ) ਵਿਖੇ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ। ੫ ਮਾਰਚ ੧੭੧੬ ਤੋਂ ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਖਵਾਜਾ ਕੁਤਬੁਦੀਨ ਬਖਤਿਆਰ ਕਾਕੀ ਦੀ ਦਰਗਾਹ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚ ਕਤਲੇਆਮ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ।
ਸ਼ਰਤ: ਹਰ ਰੋਜ਼ ੧०० ਸਿੰਘਾਂ ਨੂੰ ਲਾਈਨ ਵਿੱਚ ਖੜ੍ਹਾ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ। ਕਾਜ਼ੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਇੱਕੋ ਸ਼ਰਤ ਰੱਖਦਾ—”ਇਸਲਾਮ ਕਬੂਲ ਕਰੋ ਅਤੇ ਜਾਨ ਬਚਾਓ, ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਸਿਰ ਧੜ ਤੋਂ ਅਲੱਗ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇਗਾ।”
ਸਿੰਘਾਂ ਦਾ ਜਵਾਬ: ਇੱਕ ਵੀ ਸਿੰਘ ਨੇ ਇਸਲਾਮ ਕਬੂਲ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ। ਉਹ ਜਲਾਦ ਦੇ ਅੱਗੇ ਜਾਣ ਲਈ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਲੜਦੇ ਸਨ ਕਿ “ਪਹਿਲਾਂ ਮੇਰਾ ਸਿਰ ਕੱਟੋ, ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਨਾਲੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸ਼ਹੀਦੀ ਪਾਉਣੀ ਹੈ।”
ਜਲਾਦ ਰੋਜ਼ ੧०० ਸਿੰਘਾਂ ਦੇ ਸਿਰ ਕਲਮ ਕਰਦੇ, ਅਤੇ ਇਹ ਸਿਲਸਿਲਾ ਲਗਾਤਾਰ ੭ ਦਿਨ ਚੱਲਿਆ। ਲਗਭਗ ੭੦੦ ਸਿੰਘਾਂ ਨੇ ਹੱਸਦਿਆਂ-ਹੱਸਦਿਆਂ ਧਰਮ ਦੀ ਖ਼ਾਤਰ ਜਾਨਾਂ ਵਾਰ ਦਿੱਤੀਆਂ।
ਇਸ ਕਤਲੇਆਮ ਦੌਰਾਨ ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ਘਟਨਾ ਵਾਪਰੀ ਜਿਸ ਨੇ ਮੁਗਲਾਂ ਦੇ ਦਿਲ ਵੀ ਕੰਬਾ ਦਿੱਤੇ। ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਛੋਟੀ ਉਮਰ ਦਾ ਨੌਜਵਾਨ ਸਿੱਖ (ਜਿਸਦਾ ਨਵਾਂ-ਨਵਾਂ ਵਿਆਹ ਹੋਇਆ ਸੀ) ਕੈਦੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਸੀ। ਉਸਦੀ ਮਾਂ ਨੇ ਮੁਗਲ ਦਰਬਾਰ ਵਿੱਚ ਅਰਜ਼ੀ ਦਿੱਤੀ ਕਿ “ਮੇਰਾ ਪੁੱਤਰ ਸਿੱਖ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਇਸਨੂੰ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਰੱਖਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।” ਫ਼ਰਖ਼ਸ਼ੀਅਰ ਨੇ ਤਰਸ ਖਾ ਕੇ ਉਸ ਨੌਜਵਾਨ ਦੀ ਰਿਹਾਈ ਦੇ ਹੁਕਮ ਜਾਰੀ ਕਰ ਦਿੱਤੇ।
ਜਦੋਂ ਮੁਗਲ ਅਫ਼ਸਰ ਰਿਹਾਈ ਦਾ ਪਰਵਾਨਾ ਲੈ ਕੇ ਵਧਿਆ ਅਤੇ ਉਸ ਨੌਜਵਾਨ ਨੂੰ ਕਿਹਾ, “ਤੇਰੀ ਮਾਂ ਨੇ ਤੈਨੂੰ ਛੁਡਵਾ ਲਿਆ ਹੈ, ਤੂੰ ਮੁਕਤ ਹੈਂ।” ਤਾਂ ਉਸ ਨੌਜਵਾਨ ਸਿੰਘ ਨੇ ਗਰਜ ਕੇ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ:
“ਮੇਰੀ ਮਾਂ ਝੂਠ ਬੋਲ ਰਹੀ ਹੈ। ਮੈਂ ਦਿਲ ਅਤੇ ਆਤਮਾ ਤੋਂ ਆਪਣੇ ਗੁਰੂ ਦਾ ਸਿੱਖ ਹਾਂ। ਮੈਨੂੰ ਮੇਰੇ ਵੀਰਾਂ ਤੋਂ ਅਲੱਗ ਨਾ ਕਰੋ, ਮੈਨੂੰ ਵੀ ਉੱਥੇ ਹੀ ਭੇਜੋ ਜਿੱਥੇ ਮੇਰੇ ਸਾਥੀ ਸਿੰਘ ਗਏ ਹਨ।”
ਉਸ ਨੌਜਵਾਨ ਨੇ ਰਿਹਾਈ ਦਾ ਪਰਵਾਨਾ ਪਾੜ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਆਪਣਾ ਸਿਰ ਜਲਾਦ ਦੇ ਅੱਗੇ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।
ਜਦੋਂ ਬਾਕੀ ਸਾਰੇ ਸਿੰਘਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਹੀਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਅਖੀਰ ਵਿੱਚ ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਨਜ਼ਦੀਕੀ ਜਰਨੈਲਾਂ (ਜਿਵੇਂ ਬਾਬਾ ਬਾਜ ਸਿੰਘ, ਰਾਮ ਸਿੰਘ) ਨੂੰ ਬਚਾ ਕੇ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ। ਮੁਗਲਾਂ ਨੂੰ ਉਮੀਦ ਸੀ ਕਿ ਸ਼ਾਇਦ ਮੁੱਖ ਜਰਨੈਲਾਂ ਨੂੰ ਡਰਾ ਕੇ ਧਰਮ ਬਦਲਿਆ ਜਾ ਸਕੇ।
੯ ਜੂਨ ੧੭੧੬: ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਾਸੂਮ ਪੁੱਤਰ ਅਜੈ ਸਿੰਘ ਸਮੇਤ ਬੇਅੰਤ ਸਰੀਰਕ ਤਸੀਹੇ (ਲੋਹੇ ਦੇ ਗਰਮ ਜੰਬੂਰਾਂ ਨਾਲ ਮਾਸ ਨੋਚਣਾ, ਅੱਖਾਂ ਕੱਢਣਾ) ਦੇ ਕੇ ਸ਼ਹੀਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।
੧੦ ਜੂਨ ੧੭੧੬: ਬਾਬਾ ਜੀ ਦੀ ਸ਼ਹੀਦੀ ਤੋਂ ਅਗਲੇ ਹੀ ਦਿਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਖਰੀ ਬਚੇ ਹੋਏ ਮੁੱਖ ਸਾਥੀ ਜਰਨੈਲਾਂ—ਬਾਬਾ ਬਾਜ ਸਿੰਘ, ਭਾਈ ਰਾਮ ਸਿੰਘ, ਭਾਈ ਫ਼ਤਿਹ ਸਿੰਘ ਆਦਿ ਨੂੰ ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਮੁਗਲ ਕੈਂਪ ਵਿਖੇ ਲਿਆਂਦਾ ਗਿਆ।
ਮੁਗਲ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਨੇ ਬਾਜ ਸਿੰਘ ਦਾ ਮਜ਼ਾਕ ਉਡਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਕਿਹਾ, “ਸੁਣਿਆ ਹੈ ਤੂੰ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਬਹਾਦਰ ਹੈਂ, ਅੱਜ ਤੇਰੀ ਬਹਾਦਰੀ ਕਿੱਥੇ ਹੈ?” ਬਾਬਾ ਬਾਜ ਸਿੰਘ ਨੇ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ, “ਮੇਰੀਆਂ ਹੱਥਕੜੀਆਂ ਖੋਲ੍ਹ ਕੇ ਦੇਖ, ਫਿਰ ਮੇਰੀ ਬਹਾਦਰੀ ਦੇਖੀਂ।” ਜਦੋਂ ਹੱਥਕੜੀਆਂ ਖੋਲ੍ਹੀਆਂ ਗਈਆਂ, ਤਾਂ ਬਾਜ ਸਿੰਘ ਨੇ ਪਲਕ ਝਪਕਦਿਆਂ ਹੀ ਮੁਗਲ ਅਫ਼ਸਰਾਂ ‘ਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕਈ ਮੁਗਲਾਂ ਨੂੰ ਮੌਤ ਦੇ ਘਾਟ ਉਤਾਰ ਦਿੱਤਾ। ਅਖੀਰ ੧੦ ਜੂਨ ਨੂੰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰੇ ਮਹਾਨ ਜਰਨੈਲਾਂ ਦੇ ਸਿਰ ਕੱਟ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਹੀਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।