ਨਾਨਕ ਦੁਨੀਆ ਕੀਆ ਵਡਿਆਈਆਂ ਅਗੀ ਸੇਤੀ ਜਾਲਿ ||
ਏਨੀ ਜਲੀਈਂ ਨਾਮੁ ਵਿਸਾਰਿਆ ਇਕ ਨ ਚਲੀਆ ਨਾਲਿ ||
ਮਹਲਾ ੨ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਸਾਹਿਬ ਜੀ
ਮਲਾਰ, ੧੨੯੦
ਹੇ ਨਾਨਕ ! ਦੁਨੀਆ ਦੀਆ ਵਡਿਆਈਆ ਨੂੰ ਅਗ ਨਾਲ ਸਾੜ ਦਿਓ | ਇਹਨਾ ਨੇ ਮਨੁਖ ਤੋ ਪ੍ਰਭੂ ਦਾ ਨਾਮ ਭੁਲਵਾ ਦਿਤਾ ਹੈ ਪਰ ਇਹਨਾ ਵਿਚੋ ਇਕ ਵੀ ਮਰਨ ਪਿਛੋ ਨਾਲ ਨਹੀ ਜਾਂਦੀ |
10 ਫਰਵਰੀ 1846:- ਸਭਰਾਵਾਂ ਦੀ ਜੰਗ ਦਾ ਦੂਜਾ ਦਿਨ
੧. ਮੈਦਾਨ-ਏ-ਜੰਗ ਦੀ ਸਥਿਤੀ
ਸਿੱਖ ਫੌਜਾਂ ਸਤਲੁਜ ਦਰਿਆ ਦੇ ਖੱਬੇ ਕੰਢੇ ਸਭਰਾਵਾਂ ਪਿੰਡ ਦੇ ਕੋਲ ਇੱਕ ਅਰਧ-ਚੱਕਰ (Half-moon) ਸ਼ਕਲ ਦੀ ਮੋਰਚਾਬੰਦੀ ਕਰਕੇ ਬੈਠੀਆਂ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਡੂੰਘਾ ਸਤਲੁਜ ਦਰਿਆ ਸੀ, ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਬੇੜੀਆਂ ਦਾ ਇੱਕ ਕੱਚਾ ਪੁਲ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਸਿੱਖਾਂ ਕੋਲ ਲਗਭਗ ੩੦,੦੦੦ ਫੌਜ ਅਤੇ ੬੭ ਤੋਪਾਂ ਸਨ, ਜਦਕਿ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਕੋਲ ੧੫,੦੦੦ ਤੋਂ ਵੱਧ ਚੋਣਵੇਂ ਸਿਪਾਹੀ ਅਤੇ ਭਾਰੀ ਤੋਪਖਾਨਾ ਸੀ।
੨. ਸਵੇਰ ਦਾ ਹਮਲਾ
੧੦ ਫਰਵਰੀ ਦੀ ਸਵੇਰ ਬਹੁਤ ਸੰਘਣੀ ਧੁੰਦ ਸੀ।
ਤੋਪਖਾਨੇ ਦੀ ਜੰਗ: ਜਿਵੇਂ ਹੀ ਧੁੰਦ ਛਟੀ, ਅੰਗਰੇਜ਼ ਕਮਾਂਡਰ ਲਾਰਡ ਗਫ਼ ਨੇ ਤੋਪਾਂ ਦੇ ਗੋਲੇ ਦਾਗਣ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ। ਲਗਭਗ ਤਿੰਨ ਘੰਟੇ ਤੱਕ ਦੋਵਾਂ ਪਾਸਿਆਂ ਤੋਂ ਭਾਰੀ ਗੋਲਾਬਾਰੀ ਹੋਈ। ਸਿੱਖ ਤੋਪਚੀਆਂ ਨੇ ਇੰਨੀ ਸਟੀਕ ਨਿਸ਼ਾਨੇਬਾਜ਼ੀ ਕੀਤੀ ਕਿ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਰਣਨੀਤੀ ਬਦਲਣੀ ਪਈ।
ਬਾਰੂਦ ਦੀ ਘਾਟ: ਜੰਗ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਹੀ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਪਤਾ ਲੱਗਾ ਕਿ ਗਦਾਰਾਂ (ਲਾਲ ਸਿੰਘ ਤੇ ਤੇਜਾ ਸਿੰਘ) ਨੇ ਬਾਰੂਦ ਦੇ ਡੱਬਿਆਂ ਵਿੱਚ ‘ਸਰੋਂ’ ਭਰ ਕੇ ਭੇਜੀ ਸੀ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀਆਂ ਤੋਪਾਂ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋਣ ਲੱਗੀਆਂ।
੩. ਸਰਦਾਰ ਸ਼ਾਮ ਸਿੰਘ ਅਟਾਰੀਵਾਲਾ ਦੀ ਲਾਸਾਨੀ ਬਹਾਦਰੀ
ਇਸ ਜੰਗ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਚਰਿੱਤਰ ਸਰਦਾਰ ਸ਼ਾਮ ਸਿੰਘ ਅਟਾਰੀਵਾਲਾ ਸਨ।
ਉਹ ਚਿੱਟੇ ਬਸਤਰ ਪਹਿਨ ਕੇ ਅਤੇ ਚਿੱਟੇ ਘੋੜੇ ‘ਤੇ ਸਵਾਰ ਹੋ ਕੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚ ਉਤਰੇ।
ਜਦੋਂ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਫੌਜ ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਸੱਜੇ ਪਾਸੇ (ਜਿੱਥੇ ਮੋਰਚੇ ਕਮਜ਼ੋਰ ਸਨ) ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ, ਤਾਂ ਸਰਦਾਰ ਸ਼ਾਮ ਸਿੰਘ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਫੌਜਾਂ ਨੂੰ ਵੰਗਾਰਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਨੰਗੀ ਤਲਵਾਰ ਨਾਲ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੀ ‘੫੦ਵੀਂ ਰੈਜੀਮੈਂਟ’ ਦੇ ਪਰਖੱਚੇ ਉਡਾ ਦਿੱਤੇ।
੪. ਗਦਾਰੀ ਦਾ ਖੂਨੀ ਮੰਜ਼ਰ
ਜਦੋਂ ਜੰਗ ਪੂਰੇ ਜੋਬਨ ‘ਤੇ ਸੀ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਫੌਜੀ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਪਿੱਛੇ ਧੱਕ ਰਹੇ ਸਨ, ਤਾਂ ਦੋ ਵੱਡੀਆਂ ਗਦਾਰੀਆਂ ਹੋਈਆਂ:
ਤੇਜਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚੋਂ ਭੱਜਦਿਆਂ ਸਤਲੁਜ ਦਰਿਆ ‘ਤੇ ਬਣਿਆ ਬੇੜੀਆਂ ਦਾ ਪੁਲ ਤੋੜ ਦਿੱਤਾ।
ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਫੌਜ ਨੂੰ ਪਿੱਛੇ ਹਟਣ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਲੜ ਰਹੇ ਸਿੱਖ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਦਾ ਪਿੱਛਾ ਕੱਟਿਆ ਗਿਆ।
੫. ਸਤਲੁਜ ਦੀ ਖੂਨੀ ਹੋਲੀ
ਹੁਣ ਸਿੱਖ ਫੌਜੀਆਂ ਕੋਲ ਦੋ ਹੀ ਰਸਤੇ ਸਨ: ਜਾਂ ਦੁਸ਼ਮਣ ਅੱਗੇ ਹਥਿਆਰ ਸੁੱਟਣੇ ਜਾਂ ਸ਼ਹੀਦੀ। ਸਿੰਘਾਂ ਨੇ ਸ਼ਹੀਦੀ ਚੁਣੀ।
ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਸਿੰਘਾਂ ਨੇ ਉਛਲ ਰਹੇ ਸਤਲੁਜ ਦਰਿਆ ਵਿੱਚ ਛਾਲਾਂ ਮਾਰ ਦਿੱਤੀਆਂ।
ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੇ ਦਰਿਆ ਦੇ ਕੰਢੇ ਤੋਪਾਂ ਬੀੜ ਕੇ ਦਰਿਆ ਵਿੱਚ ਤਰ ਰਹੇ ਨਿਹੱਥੇ ਸਿੰਘਾਂ ‘ਤੇ ਗੋਲਾਬਾਰੀ ਕੀਤੀ।
ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ੧੦ ਫਰਵਰੀ ਦੀ ਸ਼ਾਮ ਤੱਕ ਸਤਲੁਜ ਦਾ ਪਾਣੀ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਖੂਨ ਨਾਲ ਇੰਨਾ ਲਾਲ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਮੀਲਾਂ ਦੂਰ ਤੱਕ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਸੀ।
੬. ਸਰਦਾਰ ਸ਼ਾਮ ਸਿੰਘ ਦੀ ਸ਼ਹਾਦਤ
ਸਰਦਾਰ ਸ਼ਾਮ ਸਿੰਘ ਅਟਾਰੀਵਾਲਾ ਨੇ ਪਿੱਛੇ ਹਟਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਉਹ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੀਆਂ ਕਤਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵੜ ਕੇ ਲੜਦੇ ਰਹੇ। ਅਖੀਰ ਸੱਤ ਗੋਲੀਆਂ ਖਾ ਕੇ ਉਹ ਮੈਦਾਨ-ਏ-ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋ ਗਏ। ਅੰਗਰੇਜ਼ ਅਫ਼ਸਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਦਲੇਰੀ ਦੇ ਇੰਨੇ ਕਾਇਲ ਹੋਏ ਕਿ ਜੰਗ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮ੍ਰਿਤਕ ਦੇਹ ਨੂੰ ਪੂਰੇ ਸਤਿਕਾਰ ਨਾਲ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।
੭. ਜੰਗ ਦੇ ਭਿਆਨਕ ਸਿੱਟੇ
ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਜਾਨੀ ਨੁਕਸਾਨ: ਇਸ ਇੱਕ ਦਿਨ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ ੧੦,੦੦੦ ਸਿੱਖ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋਏ। ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੇ ਵੀ ੨,੩੦੦ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਿਪਾਹੀ ਮਾਰੇ ਗਏ।
ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਦੀ ਹਾਰ: ਇਸ ਜੰਗ ਨੇ ਪਹਿਲੀ ਸਿੱਖ-ਅੰਗਰੇਜ਼ ਜੰਗ ਖਤਮ ਕਰ ਦਿੱਤੀ।
ਲਾਹੌਰ ‘ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ: ੨੦ ਫਰਵਰੀ ੧੮੪੬ ਨੂੰ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਫੌਜਾਂ ਲਾਹੌਰ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋ ਗਈਆਂ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਨੂੰ ਗ੍ਰਹਿਣ ਲੱਗ ਗਿਆ।
ਨਿਸ਼ਕਰਸ਼: ੧੦ ਫਰਵਰੀ ੧੮੪੬ ਦਾ ਦਿਨ ਇਹ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਿੱਖ ਫੌਜਾਂ ਜੰਗ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਹਾਰੀਆਂ ਸਨ, ਬਲਕਿ ਉਹ ਆਪਣੇ ਹੀ ਆਗੂਆਂ ਦੀ ਗਦਾਰੀ ਅਤੇ ਇੱਕ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕੇਂਦਰੀ ਅਗਵਾਈ (ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਵਰਗੀ) ਦੀ ਘਾਟ ਕਾਰਨ ਹਾਰੀਆਂ ਸਨ।