ਸਲੋਕ ਮਹਲਾ ੧ ||
ਬਲਿਹਾਰੀ ਗੁਰ ਆਪਣੇ ਦਿਉਹਾੜੀ ਸਦ ਵਾਰ ॥
ਜਿਨਿ ਮਾਣਸ ਤੇ ਦੇਵਤੇ ਕੀਏ ਕਰਤ ਨ ਲਾਗੀ ਵਾਰ ॥੧॥
ਮਹਲਾ ੧ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਜੀ
ਅੰਗ, ੪੬੨
ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਗੁਰੂ ਤੋਂ ਇੱਕ ਦਿਨ ਵਿੱਚ ਸੌ-ਸੌ ਵਾਰ ਸਦਕੇ (ਕੁਰਬਾਨ) ਜਾਂਦਾ ਹਾਂ।
ਜਿਸ ਗੁਰੂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਸਿੱਖਿਆ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਦੇਵਤੇ (ਭਾਵ ਵਿਕਾਰਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਅਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਆਤਮਾ) ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ, ਅਤੇ ਅਜਿਹਾ ਉੱਚਾ ਬਦਲਾਅ ਕਰਦਿਆਂ ਰਤਾ ਵੀ ਦੇਰ (ਵਾਰ) ਨਹੀਂ ਲਾਈ ॥੧॥
10 ਅਗਸਤ 1577: ਸ਼੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਵੱਲੋਂ ਸ਼੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਸਾਹਿਬ (ਗੁਰੂ ਕਾ ਚੱਕ) ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ।
10 ਅਗਸਤ 1577 ਦਾ ਦਿਨ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰ ਧਰਤੀ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਅਤੇ ਸਿੱਖੀ ਦੇ ਇੱਕ ਮਹਾਨ ਰੂਹਾਨੀ ਅਤੇ ਵਪਾਰਕ ਕੇਂਦਰ ਦੇ ਆਗਾਜ਼ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਚੌਥੇ ਪਾਤਸ਼ਾਹੀ ਸ਼੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ਤੀਜੀ ਪਾਤਸ਼ਾਹੀ ਸ਼੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਦੇ ਇਲਾਹੀ ਹੁਕਮ ਅਤੇ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਨਾਲ ਇਸ ਪਵਿੱਤਰ ਅਸਥਾਨ ਦੀ ਨੀਂਹ ਰੱਖੀ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਵਿੱਚ ‘ਗੁਰੂ ਕਾ ਚੱਕ’ ਜਾਂ ‘ਚੱਕ ਰਾਮਦਾਸਪੁਰ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਇਸ ਪਵਿੱਤਰ ਦਿਨ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਸੰਗਤਾਂ ਦੇ ਆਤਮਿਕ ਉੱਧਾਰ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਸੁਧਾਰ ਲਈ ‘ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਸਰੋਵਰ’ ਦੀ ਖੁਦਾਈ ਦੀ ਸੇਵਾ ਆਰੰਭ ਕਰਵਾਈ, ਜੋ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਨਾਂ ਦਾ ਆਧਾਰ ਬਣੀ।
ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ਇਸ ਨਗਰੀ ਨੂੰ ਕੇਵਲ ਇੱਕ ਧਾਰਮਿਕ ਕੇਂਦਰ ਹੀ ਨਹੀਂ ਬਣਾਇਆ, ਬਲਕਿ ਆਰਥਿਕ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੋਂ ਵੀ ਇਸ ਨੂੰ ਨਿਵੇਕਲਾ ਸਰੂਪ ਦਿੱਤਾ। 10 ਅਗਸਤ ਦੇ ਇਸ ਇਤਿਹਾਸਕ ਪ੍ਰਸੰਗ ਦੌਰਾਨ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਿੱਤਿਆਂ ਅਤੇ ਵਪਾਰ ਨਾਲ ਜੁੜੇ 52 ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਕਾਰੀਗਰਾਂ ਅਤੇ ਵਪਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਇਸ ਨਗਰੀ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ ਵੱਸਣ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕੀਤਾ। ‘ਗੁਰੂ ਕਾ ਬਾਜ਼ਾਰ’ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਤਾਂ ਜੋ ਹਰ ਵਰਗ ਦੇ ਲੋਕ ਇੱਥੇ ਆ ਕੇ ਇੱਜ਼ਤ ਨਾਲ ਆਪਣੀ ਕਿਰਤ-ਕਮਾਈ ਕਰ ਸਕਣ। ਇਸ ਨਾਲ ਸਿੱਖਾਂ ਅੰਦਰ ਸਵੈ-ਮਾਣ, ਆਤਮ-ਨਿਰਭਰਤਾ ਅਤੇ ਆਪਸੀ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਹੋਰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਹੋਈ।
ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਦੀ ਇਹ ਮਹਾਨ ਸੋਚ ਸ਼੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਭਗਤਾਂ ਦੀ ਬਾਣੀ ਦੇ ਅਮਰ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਨਾਲ ਪੂਰਨ ਮੇਲ ਖਾਂਦੀ ਹੈ। ਭਗਤ ਨਾਮਦੇਵ ਜੀ, ਭਗਤ ਰਵਿਦਾਸ ਜੀ ਅਤੇ ਭਗਤ ਕਬੀਰ ਜੀ ਵਰਗੇ ਮਹਾਨ ਭਗਤਾਂ ਨੇ ਜਿਸ ਕਿਰਤ-ਕਮਾਈ, ਨਿਸ਼ਕਾਮ ਸੇਵਾ ਅਤੇ ਸਰਬੱਤ ਦੇ ਭਲੇ ਦਾ ਸੰਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ ਸੀ, ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ਇਸ ਨਗਰੀ ਨੂੰ ਵਸਾ ਕੇ ਉਸ ਸੁਪਨੇ ਨੂੰ ਸਾਕਾਰ ਕੀਤਾ। 10 ਅਗਸਤ ਦਾ ਦਿਨ ਸਾਨੂੰ ਯਾਦ ਦਿਵਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਿੱਖੀ ਵਿੱਚ ਧਾਰਮਿਕ ਆਸਥਾ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ-ਆਰਥਿਕ ਵਿਕਾਸ ਦੋਵੇਂ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਚੱਲਦੇ ਹਨ।
ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਸਰੋਵਰ ਦੀ ਖੁਦਾਈ ਨੇ ਸੰਗਤਾਂ ਅੰਦਰ ਨਿਮਰਤਾ, ਸਮਰਪਣ ਅਤੇ ਅਥਾਹ ਸ਼ਰਧਾ ਦਾ ਸੰਚਾਰ ਕੀਤਾ। ਦੇਸ਼-ਵਿਦੇਸ਼ ਤੋਂ ਆਏ ਸਿੱਖ ਸ਼ਰਧਾਲੂਆਂ ਨੇ ਆਪੋ-ਆਪਣੇ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਮਿੱਟੀ ਕੱਢ ਕੇ ਇਸ ਪਵਿੱਤਰ ਕਾਰਜ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਇਆ। 10 ਅਗਸਤ ਦੀ ਇਹ ਇਤਿਹਾਸਕ ਯਾਦ ਸਾਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਕਿਵੇਂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਜਾਤ-ਪਾਤ, ਊਚ-ਨੀਚ ਅਤੇ ਅਮੀਰੀ-ਗਰੀਬੀ ਦੇ ਭੇਦਭਾਵ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਉੱਠ ਕੇ ਸਮੁੱਚੀ ਮਾਨਵਤਾ ਨੂੰ ਇੱਕ ਮੰਚ ‘ਤੇ ਇਕੱਠਾ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਪਵਿੱਤਰ ਅਸਥਾਨ ਨੇ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਰੂਹਾਨੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਦਾ ਮੁਨਾਰਾ ਬਣਨਾ ਸੀ।
ਇਸ ਨਗਰੀ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਨੇ ਸਿੱਖ ਪੰਥ ਦੀਆਂ ਜੜ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹੋਰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਚਾਰ-ਪ੍ਰਸਾਰ ਨੂੰ ਇੱਕ ਨਵੀਂ ਗਤੀ ਦਿੱਤੀ। 10 ਅਗਸਤ ਦੇ ਇਸ ਦਿਨ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਏ ਵਿਕਾਸ ਕਾਰਜਾਂ ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਸੰਗਠਿਤ ਸ਼ਕਤੀ ਵਜੋਂ ਉਭਾਰਿਆ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਸੰਗਤ ਨੂੰ ਨਾਮ-ਸਿਮਰਨ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਇਮਾਨਦਾਰੀ ਨਾਲ ਕਿਰਤ ਕਰਨ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਦਿੱਤੀ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਇਹ ਨਗਰੀ ਦਿਨ-ਬ-ਦਿਨ ਵਧਦੀ-ਫੁੱਲਦੀ ਗਈ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦਾ ਮੁੱਖ ਕੇਂਦਰ ਬਣ ਗਈ।
10 ਅਗਸਤ 1577 ਦੀ ਇਹ ਪਵਿੱਤਰ ਘਟਨਾ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਨਿਸ਼ਕਾਮ ਸੇਵਾ, ਰੂਹਾਨੀ ਵਿਕਾਸ ਅਤੇ ਭਾਈਚਾਰਕ ਏਕਤਾ ਦੀ ਇੱਕ ਬੇਮਿਸਾਲ ਮਿਸਾਲ ਹੈ। ਇਹ ਦਿਨ ਸਾਨੂੰ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਦੇ ਦਰਸਾਏ ਨਿਮਰਤਾ, ਸੇਵਾ ਅਤੇ ਕਿਰਤ ਦੇ ਮਾਰਗ ‘ਤੇ ਚੱਲਣ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਅੱਜ ਵੀ ਸ਼੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਇਹ ਪਵਿੱਤਰ ਧਰਤੀ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੀਆਂ ਅਪਾਰ ਬਖ਼ਸ਼ਿਸ਼ਾਂ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਪੰਥ ਦੀਆਂ ਮਹਾਨ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਦੀ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਗਵਾਹੀ ਭਰਦੀ ਹੈ।