ਸਲੋਕੁ ॥
ਆਦਿ ਸਚੁ ਜੁਗਾਦਿ ਸਚੁ ॥ਹੈ ਭਿ ਸਚੁ ਨਾਨਕ ਹੋਸੀ ਭਿ ਸਚੁ ॥੧॥
ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ
ਅੰਗ : ੨੮੫
ਪ੍ਰਭੂ ਮੁੱਢ ਤੋਂ ਹੀ ਹੋਂਦ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਜੁਗਾਂ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਤੋਂ ਮੌਜੂਦ ਹੈ।ਐਸ ਵੇਲੇ ਭੀ ਮੌਜੂਦ ਹੈ, ਹੇ ਨਾਨਕ! ਅਗਾਂਹ ਨੂੰ ਭੀ ਸਦਾ ਕਾਇਮ ਰਹੇਗਾ ॥੧॥
8 ਜੂਨ 1661 :-ਗੁਰੂ ਰਾਮਰਾਏ ਜੀ ਦਾ ਦਿੱਲੀ ਵੱਲ ਰਵਾਨਾ ।
ਮੁਗ਼ਲ ਸਲਤਨਤ ਦੇ ਤਖ਼ਤ ‘ਤੇ ਬੈਠਣ ਲਈ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਸ਼ਾਹਜਹਾਂ ਨੂੰ ਕੈਦ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਵੱਡੇ ਭਰਾ ਸ਼ਹਿਜ਼ਾਦਾ ਦਾਰਾ ਸ਼ਿਕੋਹ ਦਾ ਕਤਲ ਕਰਵਾ ਦਿੱਤਾ। ਦਾਰਾ ਸ਼ਿਕੋਹ ਇੱਕ ਸੂਫ਼ੀ ਮਿਜ਼ਾਜ ਅਤੇ ਉਦਾਰਵਾਦੀ ਇਨਸਾਨ ਸੀ, ਜਿਸ ਦੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਏ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਚੰਗੇ ਅਤੇ ਆਤਮਿਕ ਸਬੰਧ ਸਨ। ਜਦੋਂ ਦਾਰਾ ਸ਼ਿਕੋਹ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਤੋਂ ਜਾਨ ਬਚਾ ਕੇ ਪੰਜਾਬ ਵੱਲ ਭੱਜ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਤਾਂ ਉਹ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨਾਂ ਲਈ ਆਇਆ ਸੀ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਆਤਮਿਕ ਧੀਰਜ ਬਖ਼ਸ਼ਿਆ ਸੀ।
ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਦੇ ਤਖ਼ਤ ‘ਤੇ ਬੈਠਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਸ ਦੇ ਕੱਟੜਪੰਥੀ ਦਰਬਾਰੀਆਂ ਅਤੇ ਗੁਰੂ-ਘਰ ਦੇ ਵਿਰੋਧੀਆਂ (ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਿਥੀ ਚੰਦ ਦੇ ਵਾਰਿਸ ਮੀਣੇ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ) ਨੇ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਦੇ ਕੰਨ ਭਰੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਗੁਰੂ ਨੇ ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਦਾਰਾ ਸ਼ਿਕੋਹ ਦੀ ਮਦਦ ਕੀਤੀ ਹੈ, ਬਲਕਿ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਗ੍ਰੰਥ ਵਿੱਚ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਦੇ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਵੀ ਲਿਖਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਨੇ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਵਧਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਪ੍ਰੀਖਿਆ ਲੈਣ ਲਈ ਕੀਰਤਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਇੱਕ ਸੰਮਨ (ਹੁਕਮਨਾਮਾ) ਭੇਜਿਆ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਏ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੂੰ ਤੁਰੰਤ ਦਿੱਲੀ ਦਰਬਾਰ ਵਿੱਚ ਹਾਜ਼ਰ ਹੋਣ ਲਈ ਕਿਹਾ ਗਿਆ।
ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਏ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੇ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ ਕਿ ਉਹ ਖ਼ੁਦ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਦੇ ਦਰਬਾਰ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਜਾਣਗੇ, ਕਿਉਂਕਿ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਦਾ ਘਰ ਕਿਸੇ ਦੁਨਿਆਵੀ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਦੇ ਅਧੀਨ ਨਹੀਂ ਹੈ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਉਹ ਕਿਸੇ ਦੇ ਡਰ ਹੇਠ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਪਰ, ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਦੇ ਸ਼ੰਕਿਆਂ ਦਾ ਜਵਾਬ ਦੇਣ ਅਤੇ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੇ ਸੱਚੇ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਨੂੰ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕਰਨ ਲਈ ਇੱਕ ਯੋਗ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧ ਭੇਜਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਸੀ।
ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਆਪਣੇ ਵੱਡੇ ਪੁੱਤਰ ਰਾਮਰਾਏ ਨੂੰ ਦਿੱਲੀ ਭੇਜਣ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ। ਰਾਮਰਾਏ ਉਸ ਸਮੇਂ ਬਹੁਤ ਬੁੱਧੀਮਾਨ, ਚਤੁਰ, ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੇ ਗਿਆਤਾ ਅਤੇ ਕਈ ਕਲਾਵਾਂ (ਸ਼ਕਤੀਆਂ) ਦੇ ਮਾਲਕ ਸਨ।
੮ ਜੂਨ 1661 ਨੂੰ ਰਾਮਰਾਏ ਇੱਕ ਵੱਡੇ ਸਿੱਖ ਕਾਫ਼ਲੇ ਅਤੇ ਕੁਝ ਮੁੱਖ ਸਿੱਖ ਵਿਦਵਾਨਾਂ (ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਭਾਈ ਬਹਿਲੋ ਜੀ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਹੋਰ ਮੁਖੀ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ) ਦੇ ਨਾਲ ਕੀਰਤਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਤੋਂ ਦਿੱਲੀ ਵੱਲ ਰਵਾਨਾ ਹੋਏ।
ਤੁਰਨ ਵੇਲੇ ਪਿਤਾ ਗੁਰੂ, ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਏ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੇ ਰਾਮਰਾਏ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਕੋਲ ਬੁਲਾਇਆ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹਦਾਇਤ ਦਿੱਤੀ:
“ਬੇਟਾ! ਤੂੰ ਦਿੱਲੀ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈਂ। ਯਾਦ ਰੱਖੀਂ, ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਚਤੁਰ ਅਤੇ ਕੱਟੜ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਹੈ। ਉਹ ਤੈਨੂੰ ਡਰਾਉਣ ਜਾਂ ਲਾਲਚ ਦੇਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰੇਗਾ। ਪਰ ਤੂੰ ਕਿਸੇ ਵੀ ਡਰ, ਦਬਾਅ ਜਾਂ ਖ਼ੁਸ਼ਾਮਦ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਦੇ ਘਰ ਦੇ ਅਟੱਲ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਨਾਲ ਸਮਝੌਤਾ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਪਰਮੇਸ਼ੁਰ ਦਾ ਰੂਪ ਹੈ, ਇਸ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ‘ਤੇ ਕਦੇ ਕੋਈ ਆਂਚ ਨਹੀਂ ਆਉਣ ਦੇਣੀ।”
ਰਾਮਰਾਏ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਗੁਰੂ ਦੇ ਚਰਨ ਛੂਹ ਕੇ ਬਚਨ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਉਹ ਗੁਰੂ-ਘਰ ਦੀ ਮਰਯਾਦਾ ਨੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਉੱਚਾ ਰੱਖਣਗੇ।
ਦਿੱਲੀ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਰਾਮਰਾਏ ਦਾ ਬਹੁਤ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਸਵਾਗਤ ਹੋਇਆ। ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਦੀ ਪ੍ਰੀਖਿਆ ਲੈਣ ਲਈ ਕਈ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਸਵਾਲ ਪੁੱਛੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜਵਾਬ ਰਾਮਰਾਏ ਨੇ ਬਹੁਤ ਚਤੁਰਾਈ ਨਾਲ ਦਿੱਤੇ। ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਨ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਮਹਿਮਾ ਵਧਾਉਣ ਲਈ ਰਾਮਰਾਏ ਨੇ ਦਰਬਾਰ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ ੭੨ ਕਰਾਮਾਤਾਂ (Miracles) ਦਿਖਾਈਆਂ (ਜਿਵੇਂ ਬਿਨਾਂ ਦੇਖੇ ਕੱਪੜੇ ਦਾ ਰੰਗ ਬਦਲਣਾ, ਜ਼ਹਿਰੀਲੇ ਖਾਣੇ ਨੂੰ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਬਣਾਉਣਾ ਆਦਿ)। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਕਰਾਮਾਤਾਂ ਦਿਖਾਉਣ ਨੂੰ ‘ਕੁਦਰਤ ਦੇ ਨਿਯਮਾਂ ਦੇ ਉਲਟ’ ਅਤੇ ਮਾੜਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਸੰਕਟ ਉਦੋਂ ਆਇਆ ਜਦੋਂ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਦੇ ਕਾਜ਼ੀਆਂ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਆਸਾ ਦੀ ਵਾਰ ਵਿੱਚੋਂ ਇਸ ਪਵਿੱਤਰ ਤੁਕ ‘ਤੇ ਸਖ਼ਤ ਇਤਰਾਜ਼ ਜਤਾਇਆ:
“ਮਿਟੀ ਮੁਸਲਮਾਨ ਕੀ ਪੇੜੈ ਪਈ ਕੁਮਿਆਰ ॥ ਘੜਿ ਭਾਂਡੇ ਇਟਾ ਕੀਆ ਜਲਦੀ ਕਰੇ ਪੁਕਾਰ ॥”
ਕਾਜ਼ੀਆਂ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਇਸ ਸ਼ਬਦ ਵਿੱਚ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਦੀ ਨਿੰਦਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ ਕਿ ਮਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਜਦੋਂ ਮੁਸਲਮਾਨ ਦੀ ਮਿੱਟੀ ਕੁਮਿਆਰ ਦੇ ਆਵੇ ਵਿੱਚ ਸੜਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਪੁਕਾਰ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਨੇ ਰਾਮਰਾਏ ਤੋਂ ਇਸ ਦਾ ਸਪੱਸ਼ਟੀਕਰਨ ਮੰਗਿਆ।
ਸਿਧਾਂਤ ਤੋਂ ਭਟਕਣਾ ਅਤੇ ਤੁਕ ਬਦਲਣੀ:
ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਨੂੰ ਨਾਰਾਜ਼ ਨਾ ਕਰਨ ਦੇ ਡਰੋਂ ਅਤੇ ਆਪਣਾ ਸਤਿਕਾਰ ਬਣਾਈ ਰੱਖਣ ਲਈ, ਰਾਮਰਾਏ ਪਿਤਾ ਗੁਰੂ ਦੇ ਬਚਨਾਂ ਨੂੰ ਭੁੱਲ ਗਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਡਰ ਅਤੇ ਚਤੁਰਾਈ ਦਾ ਸਹਾਰਾ ਲੈਂਦੇ ਹੋਏ ਕਹਿ ਦਿੱਤਾ, “ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਸਲਾਮਤ! ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ‘ਮੁਸਲਮਾਨ’ ਸ਼ਬਦ ਨਹੀਂ ਲਿਖਿਆ, ਬਲਕਿ ਲਿਖਣ ਵਾਲੇ (ਲਿਖਾਰੀ) ਤੋਂ ਗਲਤੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਅਸਲ ਸ਼ਬਦ ‘ਬੇਈਮਾਨ’ ਹੈ।”
ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਤੁਕ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੜ੍ਹਿਆ:
“ਮਿਟੀ ਬੇਈਮਾਨ ਕੀ ਪੇੜੈ ਪਈ ਕੁਮਿਆਰ ॥”
ਇਸ ਜਵਾਬ ਤੋਂ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਅਤੇ ਕਾਜ਼ੀ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਗਏ ਅਤੇ ਰਾਮਰਾਏ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਜਾਗੀਰਾਂ ਅਤੇ ਤੋਹਫ਼ੇ ਦਿੱਤੇ।
ਜਦੋਂ ਕੀਰਤਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਏ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਕੋਲ ਦਿੱਲੀ ਦਰਬਾਰ ਦੀ ਪੂਰੀ ਖ਼ਬਰ ਪਹੁੰਚੀ ਕਿ ਰਾਮਰਾਏ ਨੇ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਨੂੰ ਖ਼ੁਸ਼ ਕਰਨ ਲਈ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦਾ ਪਵਿੱਤਰ ਸ਼ਬਦ ਹੀ ਬਦਲ ਦਿੱਤਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਗਹਿਰੀ ਸੱਟ ਵੱਜੀ।
ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਉਸੇ ਵੇਲੇ ਸੰਗਤ ਵਿੱਚ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ, “ਜਿਸ ਨੇ ਦੁਨਿਆਵੀ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਦੇ ਡਰੋਂ ਧੁਰ ਕੀ ਬਾਣੀ ਦੇ ਇੱਕ ਸ਼ਬਦ ਨੂੰ ਬਦਲਣ ਦਾ ਗੁਨਾਹ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਉਹ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇ ਘਰ ਦਾ ਵਾਰਿਸ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ। ਰਾਮਰਾਏ ਨੂੰ ਗੁਰੂ-ਘਰ ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚੋਂ ਹਮੇਸ਼ਾ ਲਈ ਬੇਦਖ਼ਲ (ਤਿਆਗ) ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਹੁਣ ਕਦੇ ਕੀਰਤਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਨਾ ਆਵੇ ਅਤੇ ਮੈਨੂੰ ਆਪਣਾ ਮੂੰਹ ਨਾ ਦਿਖਾਵੇ।”
ਰਾਮਰਾਏ ਨੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਮਾਫ਼ੀ ਮੰਗਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ, ਪਰ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਆਪਣੇ ਫੈਸਲੇ ‘ਤੇ ਅਟੱਲ ਰਹੇ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਏ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਛੋਟੇ ਸਪੁੱਤਰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਸਾਹਿਬ ਜੀ (ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਉਮਰ ਉਸ ਸਮੇਂ ਕੇਵਲ ੫ ਸਾਲ ਸੀ) ਦੀ ਯੋਗਤਾ ਅਤੇ ਸਿਦਕ ਨੂੰ ਦੇਖਦੇ ਹੋਏ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਅੱਠਵੇਂ ਗੁਰੂ ਵਜੋਂ ਗੁਰਗੱਦੀ ਸੌਂਪ ਦਿੱਤੀ।