ਤੀਰਥ ਬਰਤ ਅਰੁ ਦਾਨ ਕਰਿ ਮਨ ਮੈ ਧਰੈ ਗੁਮਾਨੁ ॥
ਨਾਨਕ ਨਿਹਫਲ ਜਾਤ ਤਿਹ ਜਿਉ ਕੁੰਚਰ ਇਸਨਾਨੁ ॥੪੬॥
ਮਹਲਾ ੯ , ਗੁਰੂ ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ ਜੀ
ਅੰਗ ,੧੪੨੮
ਪਰਮਾਤਮਾ ਦਾ ਭਜਨ ਛੱਡ ਕੇ ਮਨੁੱਖ ਤੀਰਥ-ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰ ਕੇ ਵਰਤ ਰੱਖ ਕੇ, ਦਾਨ-ਪੁੰਨ ਕਰ ਕੇ ਆਪਣੇ ਮਨ ਵਿਚ ਅਹੰਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮੈਂ ਧਰਮੀ ਬਣ ਗਿਆ ਹਾਂ
ਹੇ ਨਾਨਕ! ਉਸ ਦੇ ਇਹ ਸਾਰੇ ਕੀਤੇ ਹੋਏ ਕਰਮ ਇਉਂ ਵਿਅਰਥ ਚਲੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਹਾਥੀ ਦਾ ਦਾ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ ਇਸ਼ਨਾਨ।
7 ਜੂਨ 1984 :- ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਕੰਪਲੈਕਸ ‘ਤੇ ਫ਼ੌਜ ਦਾ ਸਖ਼ਤ ਪਹਿਰਾ।
੭ ਜੂਨ ਦੀ ਸਵੇਰ ਹੁੰਦੇ ਹੀ ਭਾਰਤੀ ਫ਼ੌਜ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਚਾਰੇ ਪਾਸੇ (ਘੰਟਾ ਘਰ, ਸਰਾਈਆਂ, ਬਾਜ਼ਾਰਾਂ ਅਤੇ ਉੱਚੀਆਂ ਛੱਤਾਂ ‘ਤੇ) ਆਪਣੀਆਂ ਪੁਜ਼ੀਸ਼ਨਾਂ ਨੂੰ ਹੋਰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰ ਲਿਆ।
ਪਰਿਕਰਮਾ ਦੇ ਜਿਸ ਪਵਿੱਤਰ ਸੰਗਮਰਮਰ ‘ਤੇ ਸੰਗਤ ਨਤਮਸਤਕ ਹੁੰਦੀ ਸੀ, ਉੱਥੇ ੭ ਜੂਨ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਫ਼ੌਜੀ ਜਵਾਨਾਂ ਦੇ ਬੂਟਾਂ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਅਤੇ ਹਥਿਆਰਾਂ ਦੀ ਖੜਕਾਹਟ ਸੀ।
ਫ਼ੌਜ ਨੇ ਪਰਿਕਰਮਾ ਦੇ ਚਾਰੇ ਪਾਸੇ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਮਲਬੇ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਅਤੇ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਵੱਲ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਪੁਲ (ਛਬੀਲ) ਦੇ ਕੋਲ ਭਾਰੀ ਮਸ਼ੀਨਗਨਾਂ ਬੀੜ ਦਿੱਤੀਆਂ ਸਨ, ਤਾਂ ਜੋ ਕੋਈ ਵੀ ਅੰਦਰ ਹਰਕਤ ਨਾ ਕਰ ਸਕੇ।
੬ ਜੂਨ ਦੀ ਰਾਤ ਤੱਕ ਭਾਵੇਂ ਸੰਤ ਜਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਭਿੰਡਰਾਂਵਾਲੇ ਅਤੇ ਮੁੱਖ ਜਰਨੈਲ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਸਨ, ਪਰ ਫ਼ੌਜੀ ਕਮਾਂਡਰਾਂ (ਜਨਰਲ ਬਰਾੜ ਅਤੇ ਜਨਰਲ ਸੁੰਦਰਜੀ) ਨੂੰ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਤਾ ਸੀ ਕਿ ਕਈ ਸਿੰਘ ਅਜੇ ਵੀ ਜਿਉਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਕੰਪਲੈਕਸ ਦੇ ਗੁਪਤ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਲੁਕੇ ਹੋਏ ਹਨ।
੭ ਜੂਨ ਨੂੰ ਫ਼ੌਜ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਮਾਂਡੋਜ਼ ਨੇ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਬਣੇ ਤਹਿਖਾਨਿਆਂ, ਪਰਿਕਰਮਾ ਦੇ ਕਮਰਿਆਂ, ਬਾਬਾ ਅਟੱਲ ਰਾਏ ਜੀ ਦੀ ਇਮਾਰਤ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਬੁੰਗਿਆਂ ਦੇ ਗੁਪਤ ਲਾਂਘਿਆਂ ਦੀ ਬਰੀਕੀ ਨਾਲ ਤਲਾਸ਼ੀ ਲੈਣੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ।
ਗੈਸ ਬੰਬਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ: ਕਈ ਥਾਵਾਂ ‘ਤੇ ਜਿੱਥੇ ਸਿੰਘ ਤਹਿਖਾਨਿਆਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਮੋਰਚੇ ਲਗਾ ਕੇ ਬੈਠੇ ਸਨ ਅਤੇ ਬਾਹਰ ਨਹੀਂ ਸਨ ਆ ਰਹੇ, ਫ਼ੌਜ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬਾਹਰ ਕੱਢਣ ਲਈ ਅੰਦਰ ਅੱਥਰੂ ਗੈਸ (Tear Gas) ਅਤੇ ਜ਼ਹਿਰੀਲੇ ਗੈਸ ਬੰਬ ਸੁੱਟੇ। ਕਈ ਸਿੰਘ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲਦੇ ਹੀ ਗੋਲੀਆਂ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਹੋ ਗਏ ਅਤੇ ਕਈਆਂ ਨੇ ਅੰਦਰ ਹੀ ਦਮ ਤੋੜ ਦਿੱਤਾ।
੭ ਜੂਨ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਹੈਰਾਨੀਜਨਕ ਘਟਨਾ ਉਦੋਂ ਵਾਪਰੀ ਜਦੋਂ ਭਾਰਤ ਦੇ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਗਿਆਨੀ ਜ਼ੈਲ ਸਿੰਘ ਫ਼ੌਜੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਦੇ ਘੇਰੇ ਵਿੱਚ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਹਾਲਾਤ ਦੇਖਣ ਪਹੁੰਚੇ। ਫ਼ੌਜ ਦਾ ਦਾਅਵਾ ਸੀ ਕਿ ਕੰਪਲੈਕਸ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ‘ਸਾਫ਼’ (Clear) ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਹੈ, ਪਰ ਸਿੰਘਾਂ ਦਾ ਜਜ਼ਬਾ ਅਜੇ ਵੀ ਕਾਇਮ ਸੀ।
ਜਦੋਂ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਪਰਿਕਰਮਾ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ, ਤਾਂ ਇੱਕ ਇਤਿਹਾਸਕ ਬੁੰਗੇ ਜਾਂ ਉੱਚੀ ਦੀਵਾਰ ਦੇ ਓਹਲੇ ਲੁਕੇ ਹੋਏ ਇੱਕ ਬਚੇ ਹੋਏ ਸਿੰਘ ਨਿਸ਼ਾਨੇਬਾਜ਼ (Sniper) ਨੇ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਦੇ ਕਾਫ਼ਲੇ ਵੱਲ ਸਿੱਧੀ ਗੋਲੀ ਦਾਗ ਦਿੱਤੀ।
ਇਹ ਗੋਲੀ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਦੇ ਬਿਲਕੁਲ ਕੋਲ ਚੱਲ ਰਹੇ ਮਿਲਟਰੀ ਅਫ਼ਸਰ (ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਉੱਪਰ ਛੱਤਰੀ ਫੜ ਕੇ ਚੱਲ ਰਿਹਾ ਸੀ) ਦੀ ਬਾਂਹ ‘ਤੇ ਲੱਗੀ। ਇਸ ਘਟਨਾ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਫ਼ੌਜ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਹੇਠੋਂ ਜ਼ਮੀਨ ਨਿਕਲ ਗਈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉਸੇ ਵੇਲੇ ਉਸ ਪੂਰੇ ਹਿੱਸੇ ‘ਤੇ ਅੰਨ੍ਹੇਵਾਹ ਗੋਲੀਬਾਰੀ ਕਰਕੇ ਉਸ ਬਚੇ ਹੋਏ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਸ਼ਹੀਦ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਘਟਨਾ ਨੇ ਸਾਬਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ੭ ਜੂਨ ਤੱਕ ਵੀ ਸਿੰਘ ਹਾਰ ਮੰਨਣ ਨੂੰ ਤਿਆਰ ਨਹੀਂ ਸਨ।
ਬਚੇ ਹੋਏ ਖਾੜਕੂ ਸਿੰਘਾਂ ਦੀ ਭਾਲ ਦੇ ਨਾਂ ‘ਤੇ ਫ਼ੌਜ ਨੇ ੭ ਜੂਨ ਨੂੰ ਕੰਪਲੈਕਸ ਦੇ ਅੰਦਰ ਮੌਜੂਦ ਗੁਰੂ-ਘਰ ਦੇ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਕਰਮਚਾਰੀਆਂ ‘ਤੇ ਵੀ ਸਖ਼ਤੀ ਕੀਤੀ।
ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਸੇਵਾਦਾਰਾਂ, ਰਾਗੀ ਸਿੰਘਾਂ, ਅਰਦਾਸੀਆਂ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਸਰਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧਕਾਂ ਨੂੰ (ਜੋ ਹਮਲੇ ਦੌਰਾਨ ਅੰਦਰ ਹੀ ਫਸ ਗਏ ਸਨ) ਫ਼ੌਜ ਨੇ ਸ਼ੱਕੀ ਮੰਨ ਕੇ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕਰ ਲਿਆ।
੭ ਜੂਨ ਦੀ ਤਪਦੀ ਗਰਮੀ ਵਿੱਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਬੇਕਸੂਰ ਸਿੰਘਾਂ ਦੇ ਹੱਥ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਪੱਗਾਂ ਜਾਂ ਕੱਪੜਿਆਂ ਨਾਲ ਪਿੱਛੇ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਤਪਦੇ ਹੋਏ ਸੰਗਮਰਮਰ ‘ਤੇ ਘੰਟਿਆਂ ਬੱਧੀ ਬਿਠਾ ਕੇ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਬਿਨਾਂ ਪਾਣੀ ਪੁੱਛ-ਗਿੱਛ (Interrogation) ਕੀਤੀ ਗਈ।
ਸਾਰਾ ਦਿਨ ਚੱਲੇ ਇਸ ਸਰਚ ਓਪਰੇਸ਼ਨ ਅਤੇ ਸਖ਼ਤ ਫ਼ੌਜੀ ਪਹਿਰੇ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਪਰਿਕਰਮਾ ਦਾ ਮੰਜ਼ਰ ਬਹੁਤ ਹੀ ਖ਼ੌਫ਼ਨਾਕ ਸੀ।
੪, ੫ ਅਤੇ ੬ ਜੂਨ ਦੇ ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਅਤੇ ੭ ਜੂਨ ਨੂੰ ਲੱਭ ਕੇ ਸ਼ਹੀਦ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਿੰਘਾਂ ਦੀਆਂ ਦੇਹਾਂ ਅਜੇ ਵੀ ਪਰਿਕਰਮਾ ਵਿੱਚ ਖਿਲਰੀਆਂ ਪਈਆਂ ਸਨ। ਜੂਨ ਦੀ ਅੱਤ ਦੀ ਗਰਮੀ ਕਾਰਨ ਲਾਸ਼ਾਂ ਗਲਣੀਆਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਚੁੱਕੀਆਂ ਸਨ।
ਫ਼ੌਜ ਦੇ ਸਖ਼ਤ ਪਹਿਰੇ ਕਾਰਨ ਕੋਈ ਵੀ ਵਿਅਕਤੀ ਸਰੋਵਰ ਦੇ ਕੋਲ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ ਸੀ, ਜਿਸ ਦਾ ਜਲ ਖ਼ੂਨ ਅਤੇ ਮਲਬੇ ਕਾਰਨ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲਾਲ ਤੇ ਦੂਸ਼ਿਤ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਸੀ। ੭ ਜੂਨ ਦੀ ਸ਼ਾਮ ਤੱਕ ਫ਼ੌਜ ਨੇ ਲਾਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਮਿਉਂਸਪਲ ਕਾਰਪੋਰੇਸ਼ਨ ਦੇ ਕੂੜਾ ਚੁੱਕਣ ਵਾਲੇ ਟਰੱਕਾਂ ਵਿੱਚ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਧਾਰਮਿਕ ਰੀਤੀ-ਰਿਵਾਜ ਦੇ ਬਾਹਰ ਲਿਜਾਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ।