ਸਲੋਕ ਮਃ ੫ ॥
ਉਠੰਦਿਆ ਬਹੰਦਿਆ ਸਵੰਦਿਆ ਸੁਖੁ ਸੋਇ ॥
ਨਾਨਕ ਨਾਮਿ ਸਲਾਹਿਐ ਮਨੁ ਤਨੁ ਸੀਤਲੁ ਹੋਇ ॥ਮਹਲਾ ੫ : ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਸਾਹਿਬ ਜੀ
ਰਾਗ ਗਉੜੀ ਅੰਗ ੩੨੧
ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਸਮਝਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ – ਸਾਡਾ ਇਹ ਸੁਖ ਤਾਂ ਉੱਠਦਿਆਂ ਬੈਠਦਿਆਂ ਸੁੱਤਿਆਂ ਹਰ ਵੇਲੇ ਬਣਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ । ਜੇ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਨਾਮ ਦੀ ਵਡਿਆਈ ਕਰਦੇ ਰਹੀਏ ਤਾਂ ਮਨ ਤੇ ਸਰੀਰ ਠੰਢੇ-ਠਾਰ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ !
6 ਮਾਰਚ 1752:- ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਹਮਾਇਤੀ ਅਤੇ ਮਿੱਤਰ ਦੀਵਾਨ ਕੋੜਾ ਮੱਲ ਦੀ ਸ਼ਹੀਦੀ
6 ਮਾਰਚ 1752 ਨੂੰ ਮਹਿਮੂਦ ਬੂਟੀ (ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਨੇੜੇ) ਅਹਿਮਦ ਸ਼ਾਹ ਅਬਦਾਲੀ ਦਾ ਭਾਰਤ ‘ਤੇ ਤੀਜਾ ਹਮਲਾ।
ਦੀਵਾਨ ਕੌੜਾ ਮੱਲ ਸਹਿਜਧਾਰੀ ਸਿੱਖ ਸਨ। ਜਦੋਂ ਮੀਰ ਮੰਨੂੰ ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਕਤਲੇਆਮ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਤਾਂ ਇਹ ਦੀਵਾਨ ਕੌੜਾ ਮੱਲ ਹੀ ਸਨ ਜੋ ਵਿਚੋਲੇ ਬਣ ਕੇ ਸਿੱਖਾਂ ‘ਤੇ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਜ਼ੁਲਮ ਨੂੰ ਘਟਾਉਂਦੇ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਪੱਟੀ ਦੀ ਜਾਗੀਰ ਦਿਵਾਈ ਅਤੇ ਮੀਰ ਮੰਨੂੰ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਮਝੌਤਾ ਕਰਵਾਇਆ। ਸਿੱਖ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਇੰਨਾ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰਦੇ ਸਨ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ‘ਕੌੜਾ’ (ਬਿਟਰ) ਨੂੰ ਬਦਲ ਕੇ ‘ਮੀਠਾ ਮੱਲ’ (ਸਵੀਟ) ਕਹਿਣ ਲੱਗ ਪਏ ਸਨ।
੧੭੫੨ ਵਿੱਚ ਜਦੋਂ ਅਹਿਮਦ ਸ਼ਾਹ ਅਬਦਾਲੀ ਨੇ ਤੀਜੀ ਵਾਰ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ, ਤਾਂ ਮੀਰ ਮੰਨੂੰ ਦੀਆਂ ਫੌਜਾਂ ਉਸ ਦਾ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕਰਨ ਲਈ ਲਾਹੌਰ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲੀਆਂ। ਦੀਵਾਨ ਕੌੜਾ ਮੱਲ ਇਸ ਫੌਜ ਦੀ ਕਮਾਂਡ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਹਿਣ ‘ਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਜਥਾ (ਲਗਭਗ ੧੦,੦੦੦ ਸਿੰਘ) ਵੀ ਅਬਦਾਲੀ ਵਿਰੁੱਧ ਮਦਦ ਲਈ ਪਹੁੰਚਿਆ।
੬ ਮਾਰਚ ੧੭੫੨ ਨੂੰ ਜੰਗ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚ ਦੀਵਾਨ ਕੌੜਾ ਮੱਲ ਬਹੁਤ ਬਹਾਦਰੀ ਨਾਲ ਲੜ ਰਹੇ ਸਨ। ਜਦੋਂ ਜੰਗ ਜਿੱਤ ਦੇ ਕਰੀਬ ਸੀ, ਤਾਂ ਮੀਰ ਮੰਨੂੰ ਦੇ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਅਧਿਕਾਰੀ ਕਸੂਰ ਦੇ ਨਵਾਬ ਸ਼ਾਹ ਨਿਵਾਜ਼ ਖਾਨ ਨੇ ਈਰਖਾ ਵੱਸ ਦੀਵਾਨ ਕੌੜਾ ਮੱਲ ‘ਤੇ ਪਿੱਛੋਂ ਗੋਲੀ ਚਲਾ ਦਿੱਤੀ। ਦੀਵਾਨ ਜੀ ਆਪਣੇ ਹਾਥੀ ਤੋਂ ਹੇਠਾਂ ਡਿੱਗ ਪਏ ਅਤੇ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋ ਗਏ।
ਦੀਵਾਨ ਕੌੜਾ ਮੱਲ ਦੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਲਾਹੌਰ ਦੀ ਫੌਜ ਵਿੱਚ ਭਗਦੜ ਮਚ ਗਈ। ਮੀਰ ਮੰਨੂੰ ਜੰਗ ਹਾਰ ਗਿਆ ਅਤੇ ਅਬਦਾਲੀ ਨੇ ਲਾਹੌਰ ‘ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ। ਸਿੱਖਾਂ ਲਈ ਇਹ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਘਾਟਾ ਸੀ ਕਿਉਂਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਸਿਆਸੀ ਮਿੱਤਰ ਗੁਆ ਦਿੱਤਾ ਸੀ।
- ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਬਾਲ ਲੀਲਾ (ਨਨਕਾਣਾ ਸਾਹਿਬ): ਦੀਵਾਨ ਕੌੜਾ ਮੱਲ ਨੇ ਮੁਲਤਾਨ ਦੀ ਜਿੱਤ ਤੋਂ ਮਿਲੇ ਇਨਾਮ ਨਾਲ ਨਨਕਾਣਾ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਬਾਲ ਲੀਲਾ ਦੀ ਇਮਾਰਤ ਬਣਵਾਈ ਅਤੇ ਸਰੋਵਰ ਪੱਕਾ ਕਰਵਾਇਆ।
- ਸਿੰਘਾਂ ਦੀ ਮਦਦ: ਛੋਟੇ ਘੱਲੂਘਾਰੇ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਿੰਘਾਂ ਨੂੰ ਮੁੜ ਜਥੇਬੰਦ ਹੋਣ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਗੁਪਤ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਮਦਦ ਕੀਤੀ ਸੀ।