ਆਪਨ ਆਪਿ ਆਪਿ ਪ੍ਰਭੁ ਠਾਕੁਰੁ ਪ੍ਰਭੁ ਆਪੇ ਸ੍ਰਿਸਟਿ ਸਵਾਰੇ ॥
ਜਨ ਨਾਨਕ ਆਪੇ ਆਪਿ ਸਭੁ ਵਰਤੈ ਕਰਿ ਕ੍ਰਿਪਾ ਆਪਿ ਨਿਸਤਾਰੇ ॥
ਮਹਲਾ ੪ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ
ਅੰਗ : ੯੮੨
ਮਾਲਕ-ਪ੍ਰਭੂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਆਪ ਹੀ ਜਗਤ-ਰੂਪ ਵਿਚ ਪਰਗਟ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਆਪ ਹੀ ਆਪਣੀ ਰਚੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨੂੰ ਸੋਹਣੀ ਬਣਾਂਦਾ ਹੈ।
ਹੇ ਦਾਸ ਨਾਨਕ! ਪ੍ਰਭੂ ਆਪ ਹੀ ਹਰ ਥਾਂ ਮੌਜੂਦ ਹੈ, ਕਿਰਪਾ ਕਰ ਕੇ ਆਪ ਹੀ (ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਸੰਸਾਰ-ਸਮੁੰਦਰ ਤੋਂ) ਪਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ l
5 ਨਵੰਬਰ 1836: ਖ਼ਾਲਸਾ ਰਾਜ ਵੱਲੋਂ ਜਮਰੌਦ ਵਿਖੇ ‘ਕਿਲ੍ਹਾ ਫ਼ਤਿਹਗੜ੍ਹ’ ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਦਾ ਆਰੰਭ
ਪੰਜ ਨਵੰਬਰ 1836 ਦਾ ਦਿਨ ਖ਼ਾਲਸਾ ਰਾਜ ਦੇ ਫ਼ੌਜੀ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਅਤਿਅੰਤ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਅਤੇ ਰਣਨੀਤਕ ਦਿਨ ਵਜੋਂ ਦਰਜ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਸਰਦਾਰ ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨਲੂਆ ਦੀ ਦੇਖ-ਰੇਖ ਹੇਠ ਜਮਰੌਦ ਦੇ ਅਸਥਾਨ ‘ਤੇ ‘ਕਿਲ੍ਹਾ ਫ਼ਤਿਹਗੜ੍ਹ’ ਦੀ ਬੁਨਿਆਦ ਰੱਖ ਕੇ ਉਸ ਦੀ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਉਸਾਰੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ ਗਈ।
ਪੇਸ਼ਾਵਰ ਉੱਤੇ ਕਬਜ਼ੇ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਖ਼ੈਬਰ ਦਰ੍ਹੇ ਤੋਂ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਅਫ਼ਗਾਨੀ ਹਮਲਿਆਂ ਨੂੰ ਸਦਾ ਲਈ ਠੱਲ੍ਹ ਪਾਉਣ ਵਾਸਤੇ ਸਰਦਾਰ ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨਲੂਆ ਨੇ ਇਸ ਸਥਾਨ ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਅਜਿੱਤ ਫ਼ੌਜੀ ਗੜ੍ਹ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਯੋਜਨਾ ਉਲੀਕੀ ਸੀ।
5 ਨਵੰਬਰ ਨੂੰ ਖ਼ਾਲਸਾ ਫ਼ੌਜ ਦੇ ਇੰਜੀਨੀਅਰਾਂ ਅਤੇ ਜਵਾਨਾਂ ਨੇ ਦਿਨ-ਰਾਤ ਇੱਕ ਕਰਕੇ ਇਸ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੀਆਂ ਮਜ਼ਬੂਤ ਚਾਰਦੀਵਾਰੀਆਂ ਅਤੇ ਬੁਰਜਾਂ ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਦਾ ਕੰਮ ਪੂਰੇ ਜੋਰ-ਸ਼ੋਰ ਨਾਲ ਆਰੰਭ ਕੀਤਾ।
ਇਸ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੀ ਬਣਾਵਟ ਇੰਨੀ ਮਜ਼ਬੂਤ ਅਤੇ ਰਣਨੀਤਕ ਸੀ ਕਿ ਇੱਥੋਂ ਖ਼ੈਬਰ ਦਰ੍ਹੇ ਦੇ ਹਰ ਲੰਘਣ ਵਾਲੇ ਰਸਤੇ ਉੱਤੇ ਸਖ਼ਤ ਨਜ਼ਰ ਰੱਖੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਸੀ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਅਫ਼ਗਾਨੀਆਂ ਦੇ ਪੰਜਾਬ ਵੱਲ ਵਧਣ ਦੇ ਸਾਰੇ ਰਾਹ ਬੰਦ ਹੋ ਗਏ।
ਇਸ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਨੇ ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮੀ ਸਰਹੱਦ ਉੱਤੇ ਸਿੱਖ ਸਾਮਰਾਜ ਦੀ ਪਕੜ ਨੂੰ ਹੋਰ ਵੀ ਪੁਖ਼ਤਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਦੇ ਮਨਾਂ ਵਿੱਚ ਖ਼ਾਲਸਾ ਫ਼ੌਜ ਦਾ ਭੈਅ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ।
ਇਹ ਇਤਿਹਾਸਕ ਦਿਨ ਸਿੱਖ ਜਰਨੈਲਾਂ ਦੀ ਅਦੁੱਤੀ ਜੁੱਧ ਨੀਤੀ, ਇੰਜੀਨੀਅਰਿੰਗ ਮੁਹਾਰਤ ਅਤੇ ਦੇਸ਼ ਦੀਆਂ ਸਰਹੱਦਾਂ ਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਕਰਨ ਦੇ ਲਾਸਾਨੀ ਜਜ਼ਬੇ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ।