ਜਾਗ ਲੇਹੁ ਰੇ ਮਨਾ ਜਾਗ ਲੇਹੁ ਕਹਾ ਗਾਫਲ ਸੋਇਆ ॥ਜੋ ਤਨੁ ਉਪਜਿਆ ਸੰਗ ਹੀ ਸੋ ਭੀ ਸੰਗਿ ਨ ਹੋਇਆ ॥੧॥ ਰਹਾਉ ॥ਮਾਤ ਪਿਤਾ ਸੁਤ ਬੰਧ ਜਨ ਹਿਤੁ ਜਾ ਸਿਉ ਕੀਨਾ ॥ਜੀਉ ਛੂਟਿਓ ਜਬ ਦੇਹ ਤੇ ਡਾਰਿ ਅਗਨਿ ਮੈ ਦੀਨਾ ॥ ৭।ਜੀਵਤ ਲਉ ਬਿਉਹਾਰੁ ਹੈ ਜਗ ਕਉ ਤੁਮ ਜਾਨਉ ॥ਨਾਨਕ ਹਰਿ ਗੁਨ ਗਾਇ ਲੈ ਸਭ ਸੁਫਨ ਸਮਾਨਉ ॥
ਮਹਲਾ ੮ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ
ਅੰਗ ੭੨੬ (726)
ਹੇ ਮਨ! ਹੋਸ਼ ਕਰ, ਹੋਸ਼ ਕਰ! ਤੂੰ ਕਿਉਂ (ਮਾਇਆ ਦੇ ਮੋਹ ਵਿਚ) ਬੇ-ਪਰਵਾਹ ਹੋ ਕੇ ਸੌਂ ਰਿਹਾ ਹੈਂ?(ਵੇਖ,) ਜੇਹੜਾ (ਇਹ) ਸਰੀਰ (ਮਨੁੱਖ ਦੇ) ਨਾਲ ਹੀ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਭੀ (ਆਖ਼ਰ) ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ ॥੧॥ ਰਹਾਉ ॥ਹੇ ਮਨ! (ਵੇਖ,) ਮਾਂ, ਪਿਉ, ਪੁੱਤਰ, ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ-ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ (ਸਾਰੀ ਉਮਰ) ਪਿਆਰ ਕਰਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ,ਜਦੋਂ ਜਿੰਦ ਸਰੀਰ ਵਿਚੋਂ ਵੱਖ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਤਦੋਂ (ਉਹ ਸਾਰੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ, ਉਸ ਦੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ) ਅੱਗ ਵਿਚ ਪਾ ਦੇਂਦੇ ਹਨ।(ਹੇ ਮਨ!) ਜਗਤ ਨੂੰ ਤੂੰ ਇਉਂ ਹੀ ਸਮਝ (ਕਿ ਇਥੇ) ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਤਕ ਹੀ ਵਰਤਣ-ਵਿਹਾਰ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।ਹੇ ਨਾਨਕ! (ਆਖ-) ਉਂਞ, ਇਹ ਸਾਰਾ ਸੁਪਨੇ ਵਾਂਗ ਹੀ ਹੈ। (ਇਸ ਵਾਸਤੇ ਜਦ ਤਕ ਜੀਊਂਦਾ ਹੈਂ) ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਗੁਣ ਗਾਂਦਾ ਰਹੁ ।
5 ਜਨਵਰੀ 1666:- ਸ਼੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦਾ ਜਨਮ ਹੋਇਆ।
੧. ਪਰਿਵਾਰਕ ਪਿਛੋਕੜ ਅਤੇ ਜਨਮ ਸਥਾਨ
ਪਿਤਾ: ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ (ਨੌਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ)।
ਮਾਤਾ: ਮਾਤਾ ਗੁਜਰੀ ਜੀ।
ਸਥਾਨ: ਪਟਨਾ ਸਾਹਿਬ (ਬਿਹਾਰ)। ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਉਸ ਸਮੇਂ ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨੂੰ ਪਟਨਾ ਵਿਖੇ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰੁਕਣ ਲਈ ਕਹਿ ਕੇ ਖੁਦ ਧਰਮ ਪ੍ਰਚਾਰ ਲਈ ਬੰਗਾਲ ਅਤੇ ਅਸਾਮ ਵੱਲ ਗਏ ਹੋਏ ਸਨ।
੨. ਜਨਮ ਸਮੇਂ ਦੀਆਂ ਅਹਿਮ ਘਟਨਾਵਾਂ
ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਜਨਮ ਨਾਲ ਕਈ ਰੂਹਾਨੀ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਘਟਨਾਵਾਂ ਜੁੜੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ:
ਪੀਰ ਭੀਖਣ ਸ਼ਾਹ ਦੀ ਗਵਾਹੀ: ਠਸਕੇ (ਕਰਨਾਲ) ਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਮੁਸਲਿਮ ਸੂਫੀ ਫਕੀਰ ਪੀਰ ਭੀਖਣ ਸ਼ਾਹ ਨੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਜਨਮ ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਪੂਰਬ (ਪਟਨਾ) ਵੱਲ ਸਜਦਾ ਕੀਤਾ। ਜਦੋਂ ਉਸਦੇ ਚੇਲਿਆਂ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਕਾਬੇ (ਪੱਛਮ) ਦੀ ਬਜਾਏ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਨਮਾਜ਼ ਕਿਉਂ ਪੜ੍ਹੀ, ਤਾਂ ਉਸਨੇ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਅੱਜ ਪਟਨਾ ਵਿਖੇ ਇੱਕ ਮਹਾਨ ਰੱਬੀ ਨੂਰ ਨੇ ਅਵਤਾਰ ਧਾਰਿਆ ਹੈ ਜੋ ਮਨੁੱਖਤਾ ਦਾ ਕਲਿਆਣ ਕਰੇਗਾ।
ਦੋ ਕੁੱਜੀਆਂ ਦਾ ਕੌਤਕ: ਜਦੋਂ ਪੀਰ ਭੀਖਣ ਸ਼ਾਹ ਪਟਨਾ ਪਹੁੰਚਿਆ, ਉਸਨੇ ਬਾਲ ਗੋਬਿੰਦ ਰਾਏ ਅੱਗੇ ਦੋ ਕੁੱਜੀਆਂ ਰੱਖੀਆਂ (ਇੱਕ ਹਿੰਦੂਆਂ ਦੀ ਅਤੇ ਇੱਕ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਕ)। ਬਾਲ ਗੁਰੂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਦੋਵੇਂ ਨਿੱਕੇ-ਨਿੱਕੇ ਹੱਥ ਦੋਵਾਂ ਕੁੱਜੀਆਂ ‘ਤੇ ਰੱਖ ਕੇ ਸੰਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਉਹ ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਫਿਰਕੇ ਦੇ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਸਾਰੀ ਮਨੁੱਖਤਾ ਦੇ ਸਾਂਝੇ ਰਹਿਬਰ ਹਨ।
੩. ਪਟਨਾ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਬਚਪਨ (੧੬੬੬ – ੧੭੭੨)
ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ੫-੬ ਸਾਲ ਪਟਨਾ ਵਿੱਚ ਬਿਤਾਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਬਚਪਨ ਆਮ ਬੱਚਿਆਂ ਵਰਗਾ ਨਹੀਂ ਸੀ:
ਫੌਜੀ ਖੇਡਾਂ: ਉਹ ਆਪਣੇ ਹਾਣੀਆਂ ਦੀਆਂ ਟੋਲੀਆਂ ਬਣਾ ਕੇ ਨਕਲੀ ਕਿਲ੍ਹੇ ਬਣਾਉਂਦੇ ਅਤੇ ਜੰਗੀ ਖੇਡਾਂ ਖੇਡਦੇ ਸਨ।
ਗੁਲੇਲ ਅਤੇ ਤੀਰ-ਅੰਦਾਜ਼ੀ: ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ੁਰੂ ਤੋਂ ਹੀ ਸ਼ਸਤਰਾਂ ਨਾਲ ਪਿਆਰ ਸੀ। ਉਹ ਅਕਸਰ ਗੰਗਾ ਦੇ ਕੰਢੇ ਆਪਣੇ ਸਾਥੀਆਂ ਨਾਲ ਤੀਰ-ਅੰਦਾਜ਼ੀ ਦਾ ਅਭਿਆਸ ਕਰਦੇ।
ਪੰਡਿਤ ਸ਼ਿਵ ਦੱਤ: ਪਟਨਾ ਦਾ ਇੱਕ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਪੰਡਿਤ ਸ਼ਿਵ ਦੱਤ, ਜੋ ਮੂਰਤੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦਾ ਸੀ, ਬਾਲ ਗੁਰੂ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਕੇ ਇੰਨਾ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋਇਆ ਕਿ ਉਸਨੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਹੀ ਰਾਮ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤੇ।
੪. ਨਾਮਕਰਨ: ਗੋਬਿੰਦ ਰਾਏ
ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਨੇ ਜਨਮ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਸੁਣ ਕੇ ਅਸਾਮ ਤੋਂ ਹੀ ਬਾਲਕ ਦਾ ਨਾਮ “ਗੋਬਿੰਦ ਰਾਏ” ਰੱਖਣ ਦਾ ਹੁਕਮ ਭੇਜਿਆ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਵਾਪਸ ਪਟਨਾ ਪਹੁੰਚੇ, ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਆਪਣੇ ਸਪੁੱਤਰ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤੇ।
੫. ਇਤਿਹਾਸਕ ਮਹੱਤਤਾ
੫ ਜਨਵਰੀ ੧੬੬੬ ਦਾ ਦਿਨ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਮਹਾਨ ਪੁਰਸ਼ ਦਾ ਜਨਮ ਦਿਨ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਸਗੋਂ ਇਹ ਭਾਰਤ ਦੀ ਨਵੀਂ ਤਕਦੀਰ ਲਿਖੇ ਜਾਣ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਸੀ। ਇਸੇ ਬਾਲਕ ਨੇ ਅੱਗੇ ਜਾ ਕੇ:
ਖਾਲਸਾ ਪੰਥ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ (੧੬੯੯) ਕੀਤੀ।
ਜ਼ੁਲਮ ਵਿਰੁੱਧ ਲੜਨ ਲਈ ‘ਸੰਤ-ਸਿਪਾਹੀ’ ਤਿਆਰ ਕੀਤੇ।
ਆਪਣਾ ਪੂਰਾ ਪਰਿਵਾਰ (ਸਰਬੰਸ) ਦੇਸ਼ ਅਤੇ ਧਰਮ ਦੀ ਰਾਖੀ ਲਈ ਕੁਰਬਾਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।
“ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ 7 ਅਕਤੂਬਰ 1708 ਨੂੰ ਸ੍ਰੀ ਹਜ਼ੂਰ ਸਾਹਿਬ, ਨਾਂਦੇੜ (ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ) ਵਿਖੇ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਦੇ ਹੁਕਮ ਅਨੁਸਾਰ ਜੋਤੀ-ਜੋਤਿ ਸਮਾਏ। ਜੋਤੀ-ਜੋਤਿ ਸਮਾਉਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਆਪ ਜੀ ਨੇ ਸਿੱਖ ਕੌਮ ਨੂੰ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਇਤਿਹਾਸਕ ਅਤੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਅੱਜ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕੋਈ ਵੀ ਦੇਹਧਾਰੀ ਗੁਰੂ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗਾ ਅਤੇ ਸਮੁੱਚੀ ਕੌਮ ਦੇ ਸਦੀਵੀ ਗੁਰੂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਹੋਣਗੇ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ‘ਗੁਰੂ ਮਾਨਿਓ ਗ੍ਰੰਥ’ ਦਾ ਸਿਧਾਂਤ ਦੇ ਕੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਬਦ-ਗੁਰੂ ਦੇ ਲੜ ਲਾਇਆ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਸੰਸਾਰਿਕ ਯਾਤਰਾ ਪੂਰੀ ਕੀਤੀ।”