ਹਉਮੈ ਬਾਧਾ ਗੁਰਮੁਖਿ ਛੂਟਾ ||
ਗੁਰਮੁਖਿ ਆਵਣੁ ਜਾਵਣੁ ਤੂਟਾ ||
ਮਹਲਾ ੫ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਸਾਹਿਬ ਜੀ
ਮਾਝ, ੧੩੧
ਆਪਣੇ ਮਨ ਦੇ ਪਿਛੇ ਤੁਰ ਕੇ ਮਨੁਖ ਆਪਣੀ ਹੀ ਹਉਮੈ ਦੇ ਕਾਰਨ ਬੰਧਨਾ ਵਿਚ ਬਝ ਜਾਂਦਾ ਹੈ | ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਦੀ ਸਰਨ ਪੈ ਕੇ ਇਹਨਾ ਬੰਧਨਾ ਤੋ ਆਜਾਦ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ | ਗੁਰੂ ਦੇ ਦਸੇ ਰਾਹ ਉਤੇ ਤੁਰਿਆ ਮਨੁਖ ਦਾ ਜਨਮ ਮਰਨ ਦਾ ਗੇੜ ਮੁਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ |
5 ਫਰਵਰੀ 1762 – ਵੱਡਾ ਘੱਲੂਕਾਰਾ
ਅਹਿਮਦ ਸ਼ਾਹ ਅਬਦਾਲੀ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਵਧਦੀ ਤਾਕਤ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਦੁਖੀ ਸੀ। ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਉਸ ਦੇ ਜਰਨੈਲਾਂ ਨੂੰ ਹਰਾ ਦਿੱਤਾ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਸੂਬੇਦਾਰ ਨੂੰ ਭਜਾ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਅਬਦਾਲੀ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਇਕੋ ਵਾਰ ਵਿੱਚ ਜੜ੍ਹੋਂ ਖਤਮ ਕਰਨ ਦੇ ਇਰਾਦੇ ਨਾਲ ਭਾਰਤ ਆਇਆ।
2. ਘਟਨਾ ਸਥਾਨ
ਇਹ ਖੂਨੀ ਸਾਕਾ ਮਾਲਵੇ ਦੇ ਇਲਾਕੇ ਵਿੱਚ ਮਲੇਰਕੋਟਲਾ ਦੇ ਨੇੜੇ ਕੁੱਪ-ਰਹੀੜਾ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚ ਵਾਪਰਿਆ।
3. ਜੰਗ ਦਾ ਵੇਰਵਾ
* ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਸਥਿਤੀ: ਉਸ ਸਮੇਂ ਲਗਭਗ 40,000 ਤੋਂ 50,000 ਸਿੱਖ ਇੱਕ ਕਾਫਲੇ (ਵਹੀਰ) ਵਿੱਚ ਸਨ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ਼ ਲੜਾਕੂ ਸਿੰਘ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸਨ, ਸਗੋਂ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਔਰਤਾਂ, ਬੱਚੇ ਅਤੇ ਬਜ਼ੁਰਗ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ।
* ਅਚਾਨਕ ਹਮਲਾ: ਅਬਦਾਲੀ ਨੇ ਬਹੁਤ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਸਫਰ ਤੈਅ ਕਰਕੇ ਸਿੱਖਾਂ ‘ਤੇ ਅਚਾਨਕ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ। ਸਿੱਖ ਉਸ ਸਮੇਂ ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਥਾਂ ‘ਤੇ ਲੈ ਕੇ ਜਾ ਰਹੇ ਸਨ।
* ਸੁਰੱਖਿਆ ਘੇਰਾ: ਸਿੱਖ ਜਰਨੈਲਾਂ (ਸਰਦਾਰ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ ਅਤੇ ਸਰਦਾਰ ਚੜ੍ਹਤ ਸਿੰਘ) ਨੇ ਇੱਕ ਚਲਦਾ-ਫਿਰਦਾ ਕਿਲ੍ਹਾ (Guerilla defense) ਬਣਾਇਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਨੂੰ ਵਿਚਕਾਰ ਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਖੁਦ ਚਾਰੋਂ ਪਾਸੇ ਦੀਵਾਰ ਬਣ ਕੇ ਲੜਨ ਲੱਗੇ।
4. ਸ਼ਹਾਦਤਾਂ
ਇਹ ਜੰਗ ਲੜਦੇ-ਲੜਦੇ ਕੁੱਪ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਕੇ ਗਹਿਲ ਅਤੇ ਕੁਤਬਾ-ਬਾਹਮਣੀ ਦੇ ਪਿੰਡਾਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਗਈ। ਅਬਦਾਲੀ ਦੀਆਂ ਫੌਜਾਂ ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਸੁਰੱਖਿਆ ਘੇਰੇ ਨੂੰ ਤੋੜ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਨਿਹੱਥੇ ਲੋਕਾਂ ‘ਤੇ ਕਤਲੇਆਮ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।
* ਇਤਿਹਾਸਕਾਰਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਇਸ ਦਿਨ ਲਗਭਗ 25,000 ਤੋਂ 35,000 ਸਿੱਖ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋਏ।
5. ਘੱਲੂਘਾਰੇ ਤੋਂ ਬਾਅਦ
ਕਤਲੇਆਮ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅਬਦਾਲੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਸ ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਰੂਹਾਨੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰਨ ਲਈ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਬਾਰੂਦ ਨਾਲ ਉਡਾ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਸਰੋਵਰ ਨੂੰ ਮਿੱਟੀ ਅਤੇ ਗੰਦਗੀ ਨਾਲ ਭਰ ਦਿੱਤਾ।
6. ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਚੜ੍ਹਦੀ ਕਲਾ
ਇੰਨੇ ਵੱਡੇ ਘੱਲੂਘਾਰੇ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਹੌਸਲਾ ਨਹੀਂ ਟੁੱਟਿਆ। ਹੈਰਾਨੀ ਦੀ ਗੱਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਘਟਨਾ ਦੇ ਮਹਿਜ਼ 3-4 ਮਹੀਨਿਆਂ ਬਾਅਦ ਹੀ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਮੁੜ ਸੰਗਠਿਤ ਹੋ ਕੇ ਅਬਦਾਲੀ ਨੂੰ ਟੱਕਰ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਕੁਝ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਪੂਰੇ ਪੰਜਾਬ ‘ਤੇ ਖਾਲਸਾ ਰਾਜ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰ ਲਿਆ।
ਅੱਜ ਕੁੱਪ-ਰਹੀੜਾ ਵਿਖੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਾਲ ਸ਼ਹੀਦੀ ਸਮਾਰਕ (Minar-e-Begumpura) ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।