ਪਉੜੀ ॥
ਤੂ ਕਰਤਾ ਆਪਿ ਅਭੁਲੁ ਹੈ ਭੁਲਣ ਵਿਚਿ ਨਾਹੀ ॥ਤੂ ਕਰਹਿ ਸੁ ਸਚੇ ਭਲਾ ਹੈ ਗੁਰ ਸਬਦਿ ਬੁਝਾਹੀ ॥
ਤੂ ਕਰਣ ਕਾਰਣ ਸਮਰਥੁ ਹੈ ਦੂਜਾ ਕੋ ਨਾਹੀ ॥
ਤੂ ਸਾਹਿਬੁ ਅਗਮੁ ਦਇਆਲੁ ਹੈ ਸਭਿ ਤੁਧੁ ਧਿਆਹੀ॥
ਸਭਿ ਜੀਅ ਤੇਰੇ ਤੂ ਸਭਸ ਦਾ ਤੂ ਸਭ ਛਡਾਹੀ ॥੪॥
ਮਹਲਾ ੪ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ
ਪਉੜੀ,੩੦੧
ਹੇ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ! ਤੇਰਾ ਕੋਈ ਸ਼ਰੀਕ ਨਹੀਂ ਤੇ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਇਸ ਸਾਰੇ ਪਰਪੰਚ ਦਾ ਮੂਲ ਤੂੰ ਆਪੇ ਹੀ ਹੈਂ ਤੇ ਸਮਰੱਥਾ ਵਾਲਾ हैं।
ਤੂੰ ਦਇਆ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਮਾਲਕ ਹੈਂ ਪਰ ਤੇਰੇ ਤਾਈਂ ਪਹੁੰਚ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ, ਸਭ ਜੀਵ ਜੰਤ ਤੈਨੂੰ ਸਿਮਰਦੇ ਹਨ।
4 ਜੂਨ 1984 :- ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ‘ਤੇ ਤੋਪਾਂ ਨਾਲ ਹਮਲਾ।
੩ ਜੂਨ ਦੀ ਲੰਮੀ ਅਤੇ ਖ਼ੌਫ਼ਨਾਕ ਸ਼ਾਂਤੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ੪ ਜੂਨ ਦੀ ਸਵੇਰ ਨੂੰ ਬਿਲਕੁਲ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਵੇਲੇ ੪:੪੦ ਵਜੇ ਭਾਰਤੀ ਫ਼ੌਜ ਦੇ ਮਿਲਟਰੀ ਕਮਾਂਡਰਾਂ ਦੇ ਹੁਕਮਾਂ ‘ਤੇ ਮੁੱਖ ਹਮਲਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ।
ਧਮਾਕਿਆਂ ਨਾਲ ਗੂੰਜਿਆ ਸ਼ਹਿਰ: ਫ਼ੌਜ ਨੇ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਉੱਚੀਆਂ ਇਮਾਰਤਾਂ ਅਤੇ ਛੱਤਾਂ ‘ਤੇ ਬੀੜੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ‘੨੫-ਪਾਊਂਡਰ’ (25-pounder guns) ਅਤੇ ਮੋਰਟਾਰ ਤੋਪਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ।
ਬਿਨਾਂ ਚੇਤਾਵਨੀ ਹਮਲਾ: ਕੰਪਲੈਕਸ ਦੇ ਅੰਦਰ ਮੌਜੂਦ ਸੰਗਤ ਜਾਂ ਸਿੰਘਾਂ ਨੂੰ ਆਤਮ-ਸਮਰਪਣ ਕਰਨ ਜਾਂ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲਣ ਦੀ ਕੋਈ ਆਖ਼ਰੀ ਚੇਤਾਵਨੀ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। ਸਿੱਧਾ ਤੋਪਾਂ ਦੇ ਗੋਲਿਆਂ ਨਾਲ ਹਮਲਾ ਕਰਕੇ ਦੀਵਾਰਾਂ ਅਤੇ ਬੁੰਗਿਆਂ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ।
੪ ਜੂਨ ਨੂੰ ਸਾਰਾ ਦਿਨ ਹੋਈ ਅੰਨ੍ਹੇਵਾਹ ਤੋਪਬੰਦੀ ਨੇ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਕੰਪਲੈਕਸ ਦੇ ਬਾਹਰੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਘੇਰੇ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਇਮਾਰਤਾਂ ਨੂੰ ਬੁਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤਬਾਹ ਕਰ ਦਿੱਤਾ:
ਘੰਟਾ ਘਰ ਦੀ ਮੁੱਖ ਡਿਉਢੀ: ਉੱਤਰੀ ਪਾਸੇ ਸਥਿਤ ਮੁੱਖ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਦੁਆਰ (ਘੰਟਾ ਘਰ ਦੇ ਉੱਪਰ ਬਣੀ ਸੁੰਦਰ ਡਿਉਢੀ), ਜਿੱਥੋਂ ਆਮ ਸੰਗਤ ਅੰਦਰ ਦਾਖ਼ਲ ਹੁੰਦੀ ਸੀ, ਉਸ ਉੱਪਰ ਤੋਪਾਂ ਦੇ ਕਈ ਗੋਲੇ ਸਿੱਧੇ ਮਾਰੇ ਗਏ। ਇਸ ਨਾਲ ਇਸ ਇਮਾਰਤ ਦਾ ਉੱਪਰਲਾ ਹਿੱਸਾ ਢਹਿ-ਢੇਰੀ ਹੋ ਗਿਆ।
ਸਿੱਖ ਰੈਫਰੈਂਸ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ ‘ਤੇ ਗੋਲਾਬਾਰੀ: ਕੰਪਲੈਕਸ ਦੇ ਪੂਰਬੀ ਪਾਸੇ ਸਥਿਤ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ ਦੀ ਇਮਾਰਤ ‘ਤੇ ਤੋਪਾਂ ਨਾਲ ਭਾਰੀ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਸ ਦੀਆਂ ਦੀਵਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਡੇ-ਵੱਡੇ ਸੁਰਾਖ਼ ਹੋ ਗਏ।
ਬਾਬਾ ਅਟੱਲ ਰਾਏ ਜੀ ਦੀ ਇਮਾਰਤ: ੯ ਮੰਜ਼ਿਲਾ ਇਤਿਹਾਸਕ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਬਾਬਾ ਅਟੱਲ ਰਾਏ ਜੀ ਦੀ ਇਮਾਰਤ ਨੂੰ ਵੀ ਫ਼ੌਜ ਨੇ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਬਣਾਇਆ ਕਿਉਂਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ੱਕ ਸੀ ਕਿ ਸਿੰਘਾਂ ਨੇ ਉੱਥੇ ਆਪਣੇ ਨਿਸ਼ਾਨੇਬਾਜ਼ ਬਿਠਾਏ ਹੋਏ ਹਨ। ਤੋਪਾਂ ਦੇ ਗੋਲਿਆਂ ਨਾਲ ਇਸ ਇਮਾਰਤ ਨੂੰ ਵੀ ਭਾਰੀ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਿਆ।
੪ ਜੂਨ ਦੇ ਹਮਲੇ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਇਹ ਸੀ ਕਿ ਇਹ ਪੈਦਲ ਫ਼ੌਜ ਦੀ ਲੜਾਈ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਬਲਕਿ ਇਹ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇੱਕ ਤਰਫ਼ਾ ਤੋਪਖਾਨੇ ਦਾ ਹਮਲਾ ਸੀ।
੧੦੫ ਐੱਮ.ਐੱਮ. ਦੇ ਮੋਰਟਾਰ: ਫ਼ੌਜ ਨੇ ਭਾਰੀ ਗੋਲੇ ਸੁੱਟਣ ਵਾਲੇ ਮੋਰਟਾਰਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ, ਜੋ ਇਮਾਰਤਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਵੜ ਕੇ ਫਟਦੇ ਸਨ।
ਮੋਰਚਿਆਂ ਨੂੰ ਉਡਾਉਣਾ: ਜਨਰਲ ਸ਼ਾਹਬੇਗ ਸਿੰਘ ਦੀ ਰਣਨੀਤੀ ਤਹਿਤ ਸਿੰਘਾਂ ਨੇ ਪਰਿਕਰਮਾ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਜੋ ਪੱਕੇ ਮੋਰਚੇ ਬਣਾਏ ਸਨ, ਫ਼ੌਜ ਨੇ ਦੂਰੋਂ ਹੀ ਤੋਪਾਂ ਦੇ ਸਿੱਧੇ ਨਿਸ਼ਾਨੇ ਲਗਾ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਇਤਿਹਾਸਕ ਬੁੰਗਿਆਂ ਦੀਆਂ ਦੀਵਾਰਾਂ ਨੂੰ ਉਡਾਉਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਤਾਂ ਜੋ ਸਿੰਘ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਆ ਜਾਣ।
ਫ਼ੌਜੀ ਜਰਨਲਾਂ (ਜਿਵੇਂ ਜਨਰਲ ਕੇ. ਐੱਸ. ਬਰਾੜ) ਦਾ ਮੰਨਣਾ ਸੀ ਕਿ ਇੰਨੀ ਭਾਰੀ ਤੋਪਬੰਦੀ ਦੇਖ ਕੇ ਅੰਦਰ ਮੌਜੂਦ ਸਿੰਘ ਡਰ ਜਾਣਗੇ ਜਾਂ ਹਥਿਆਰ ਸੁੱਟ ਦੇਣਗੇ, ਪਰ ਸਿੰਘਾਂ ਦਾ ਸਿਦਕ ਅਡੋਲ ਰਿਹਾ।
ਬੰਕਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸੁਰੱਖਿਆ: ਜਨਰਲ ਸ਼ਾਹਬੇਗ ਸਿੰਘ ਨੇ ਸਿੰਘਾਂ ਨੂੰ ਪਰਿਕਰਮਾ ਦੇ ਸੰਗਮਰਮਰ ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਬਣੇ ਬੇਸਮੈਂਟਾਂ (ਤਹਿਖਾਨਿਆਂ) ਅਤੇ ਗੁਪਤ ਬੰਕਰਾਂ ਵਿੱਚ ਬਿਠਾਇਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਬਾਹਰੋਂ ਤੋਪਾਂ ਦੇ ਗੋਲੇ ਵਰ੍ਹਦੇ, ਤਾਂ ਸਿੰਘ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਥਾਵਾਂ ‘ਤੇ ਚਲੇ ਜਾਂਦੇ।
ਪੈਦਲ ਫ਼ੌਜ ਨੂੰ ਪਿੱਛੇ ਧੱਕਣਾ: ੪ ਜੂਨ ਨੂੰ ਜਦੋਂ ਵੀ ਤੋਪਾਂ ਦੀ ਗੋਲੀਬਾਰੀ ਥੋੜ੍ਹੀ ਦੇਰ ਲਈ ਰੁਕਦੀ ਅਤੇ ਫ਼ੌਜ ਦੇ ਪੈਦਲ ਸਿਪਾਹੀ ਅੰਦਰ ਵੜਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦੇ, ਤਾਂ ਸਿੰਘ ਆਪਣੇ ਬੰਕਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਨਿਕਲ ਕੇ ਆਪਣੀਆਂ ਲਾਈਟ ਮਸ਼ੀਨਗਨਾਂ (LMGs) ਨਾਲ ਅਜਿਹਾ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਲਗਾਉਂਦੇ ਕਿ ਫ਼ੌਜੀਆਂ ਨੂੰ ਪਿੱਛੇ ਹਟਣਾ ਪੈਂਦਾ। ੪ ਜੂਨ ਨੂੰ ਸਾਰਾ ਦਿਨ ਤੋਪਾਂ ਚੱਲਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਫ਼ੌਜ ਪਰਿਕਰਮਾ ਦੇ ਅੰਦਰ ਇੱਕ ਕਦਮ ਵੀ ਅੱਗੇ ਨਹੀਂ ਵਧ ਸਕੀ।
੪ ਜੂਨ ਦੀ ਇਸ ਤੋਪਬੰਦੀ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਦਰਦਨਾਕ ਅਤੇ ਅਣਮਨੁੱਖੀ ਪਹਿਲੂ ਇਹ ਸੀ ਕਿ ਇਸ ਦੀ ਲਪੇਟ ਵਿੱਚ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਮਾਸੂਮ ਆ ਗਏ।
ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਸਰਾਂ ‘ਤੇ ਹਮਲਾ: ੩ ਜੂਨ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਸ਼ਹੀਦੀ ਪੁਰਬ ਕਰਕੇ ਜੋ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਸ਼ਰਧਾਲੂ (ਬੱਚੇ, ਬੀਬੀਆਂ, ਬਜ਼ੁਰਗ) ਅੰਦਰ ਫਸੇ ਹੋਏ ਸਨ, ਉਹ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਸਰਾਂ ਅਤੇ ਤੇਜਾ ਸਿੰਘ ਸਮੁੰਦਰੀ ਹਾਲ ਦੇ ਕਮਰਿਆਂ ਵਿੱਚ ਲੁਕੇ ਹੋਏ ਸਨ।
ਕਮਰਿਆਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਗੋਲੇ ਡਿੱਗਣਾ: ਫ਼ੌਜ ਦੀਆਂ ਤੋਪਾਂ ਦੇ ਗੋਲੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਰਾਈਆਂ ਦੇ ਕਮਰਿਆਂ ਨੂੰ ਪਾੜਦੇ ਹੋਏ ਅੰਦਰ ਡਿੱਗੇ। ਇਸ ਭਿਆਨਕ ਬੰਬਾਰੀ ਕਾਰਨ ਕਮਰਿਆਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਹੀ ਸੈਂਕੜੇ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਸ਼ਰਧਾਲੂ, ਬੱਚੇ ਅਤੇ ਬਜ਼ੁਰਗ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋ ਗਏ। ਚਾਰੇ ਪਾਸੇ ਚੀਕ-ਚਿਹਾਰਾ ਮਚ ਗਿਆ, ਪਰ ਬਾਹਰ ਲੱਗੇ ਸਖ਼ਤ ਕਰਫ਼ਿਊ ਕਾਰਨ ਜ਼ਖ਼ਮੀਆਂ ਨੂੰ ਹਸਪਤਾਲ ਪਹੁੰਚਾਉਣ ਵਾਲਾ ਵੀ ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਸੀ।
੪ ਜੂਨ ਦੀ ਸ਼ਾਮ ਤੱਕ, ਸਾਰਾ ਦਿਨ ਚੱਲੀ ਭਾਰੀ ਤੋਪਾਂ ਦੀ ਬੰਬਾਰੀ ਕਾਰਨ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਕੰਪਲੈਕਸ ਦਾ ਨਕਸ਼ਾ ਬਦਲ ਚੁੱਕਾ ਸੀ।
ਦੀਵਾਰਾਂ ਛੱਲਣੀ: ਪਰਿਕਰਮਾ ਦੀਆਂ ਸੁੰਦਰ ਦੀਵਾਰਾਂ ਅਤੇ ਬੁੰਗੇ ਤੋਪਾਂ ਦੇ ਗੋਲਿਆਂ ਨਾਲ ਛੱਲਣੀ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਸਨ। ਇਮਾਰਤਾਂ ਦਾ ਮਲਬਾ ਪਰਿਕਰਮਾ ਦੇ ਸੰਗਮਰਮਰ ‘ਤੇ ਖਿਲਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ।
ਪਾਣੀ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਤੜਫਦੇ ਬੱਚੇ: ਬਿਜਲੀ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਸਪਲਾਈ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਕੱਟੀ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ੪ ਜੂਨ ਦੀ ਗਰਮੀ ਅਤੇ ਤੋਪਾਂ ਦੇ ਧੂੰਏਂ ਵਿੱਚ ਅੰਦਰ ਫਸੇ ਬੱਚੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਇੱਕ-ਇੱਕ ਬੂੰਦ ਲਈ ਤੜਫ ਰਹੇ ਸਨ। ਸ਼ਰਧਾਲੂਆਂ ਦਾ ਪਵਿੱਤਰ ਖ਼ੂਨ ਪਰਿਕਰਮਾ ਦੇ ਸੰਗਮਰਮਰ ਤੋਂ ਵਹਿ ਕੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਸਰੋਵਰ ਦੇ ਜਲ ਵਿੱਚ ਮਿਲ ਰਿਹਾ ਸੀ।