ਸਲੋਕ ਮਹਲਾ ੫
ਹੋਹੁ ਕ੍ਰਿਪਾਲ ਸੁਆਮੀ ਮੇਰੇ ਸੰਤਾਂ ਸੰਗਿ ਵਿਹਾਵੇ ||
ਤੁਧਹੁ ਭੁਲੇ ਸਿ ਜਮਿ ਜਮਿ ਮਰਦੇ ਤਿਨ ਕਦੇ ਨ ਚੁਕਨਿ ਹਾਵੇ ||
ਮਹਲਾ ੫ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਸਾਹਿਬ ਜੀ
ਰਾਮਕਲੀ, ੯੬੧
ਮੇਰੇ ਮਾਲਕ ਮੇਰੇ ਉਤੇ ਦਇਆ ਕਰ ਮੇਰਾ ਜੀਵਨ ਗੁਰੂ ਵਾਲੇ ਸਚੇ ਸੰਤਾਂ ਦੀ ਸੰਗਤਿ ਵਿਚ ਰਹਿ ਕੇ ਬੀਤੇ | ਕਿਉਕਿ ਜੋ ਮਨੁਖ ਤੇਰੇ ਤੋ ਵਿਛੜ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਉਹ ਆਤਮਕ ਮੌਤ ਮਰਦੇ ਨੇ ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਹਉਕੇ ਕਦੇ ਮੁਕਦੇ ਨਹੀ |
4 ਜੁਲਾਈ 1746 :- ‘ਛੋਟੇ ਘੱਲੂਘਾਰੇ’ ਦਾ ਅੰਤਿਮ ਪੜਾਅ ਅਤੇ ਕਾਨ੍ਹੂਵਾਨ ਦੇ ਜੰਗਲਾਂ ਵਿੱਚ ਸਿੰਘਾਂ ਦੀ ਸ਼ਹੀਦੀ।
੪ ਜੁਲਾਈ ਦੀ ਸਵੇਰ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਧਰਤੀ ‘ਤੇ ਸਿੱਖ ਕੌਮ ਦੇ ਖ਼ੂਨ ਨਾਲ ਲਿਖੇ ਗਏ ਇੱਕ ਦੁਖਦਾਈ ਅਧਿਆਇ ਦੀ ਗਵਾਹ ਬਣੀ। ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਸੂਬੇਦਾਰ ਯਹੀਆ ਖਾਨ ਅਤੇ ਦੀਵਾਨ ਲਖਪਤ ਰਾਏ ਦੀਆਂ ਸ਼ਾਹੀ ਫੌਜਾਂ ਨੇ ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ ਦੇ ਕਾਨ੍ਹੂਵਾਨ ਦੇ ਜੰਗਲਾਂ ਵਿੱਚ ਘੇਰੇ ਹੋਏ ਸਿੱਖਾਂ ਉੱਪਰ ਅੰਤਿਮ ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਘਾਤਕ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ ਸੀ।
ਲਖਪਤ ਰਾਏ ਦਾ ਕਹਿਰ: ਦੀਵਾਨ ਲਖਪਤ ਰਾਏ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਜਸਪਤ ਰਾਏ ਦੀ ਮੌਤ ਦਾ ਬਦਲਾ ਲੈਣ ਲਈ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਜੜ੍ਹੋਂ ਖ਼ਤਮ ਕਰਨ ਦੀ ਕਸਮ ਖਾ ਚੁੱਕਾ ਸੀ। ੪ ਜੁਲਾਈ ਦੇ ਦਿਨਾਂ ਦੌਰਾਨ ਉਸ ਨੇ ਜੰਗਲ ਨੂੰ ਚਾਰੋਂ ਪਾਸਿਓਂ ਅੱਗ ਲਗਾ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਤੋਪਾਂ ਨਾਲ ਸਿੰਘਾਂ, ਸਿੰਘਣੀਆਂ ਅਤੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਬਣਾਇਆ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਲਗਭਗ ੭,੦੦੦ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਿੱਖ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋ ਗਏ।
ਪਹਾੜਾਂ ਵੱਲ ਹਿਜਰਤ: ਇਸ ਭਿਆਨਕ ਘੇਰੇ ਵਿੱਚੋਂ ਬਚ ਕੇ ਨਿਕਲਣ ਲਈ ਜੱਥੇਦਾਰ ਕਪੂਰ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਸੁੱਖਾ ਸਿੰਘ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਬਾਕੀ ਬਚੇ ਸਿੰਘਾਂ ਨੇ ੪ ਜੁਲਾਈ ਨੂੰ ਰਾਵੀ ਨਦੀ ਪਾਰ ਕਰਕੇ ਜੰਮੂ ਅਤੇ ਕਾਂਗੜਾ ਦੀਆਂ ਪਹਾੜੀਆਂ ਵੱਲ ਵਧਣ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ, ਜਿੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਹਾੜੀ ਰਾਜਿਆਂ ਦੇ ਵਿਰੋਧ ਦਾ ਵੀ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪਿਆ।
ਕੌਮੀ ਅਣਖ ਦੀ ਮਿਸਾਲ: ਇੰਨੀ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਹੋਏ ਜਾਨੀ ਨੁਕਸਾਨ ਅਤੇ ਭੁੱਖ-ਪਿਆਸ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ੪ ਜੁਲਾਈ ਨੂੰ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚੋਂ ਨਿਕਲਦੇ ਹੋਏ ਸਿੰਘਾਂ ਨੇ ਹਾਰ ਨਹੀਂ ਮੰਨੀ ਅਤੇ ਮੁਗ਼ਲ ਫੌਜ ਦੀਆਂ ਸਫ਼ਾਂ ਨੂੰ ਚੀਰਦੇ ਹੋਏ ਅੱਗੇ ਵਧਦੇ ਗਏ। ਇਸੇ ਮਹਾਨ ਤ੍ਰਾਸਦੀ ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ‘ਛੋਟਾ ਘੱਲੂਘਾਰਾ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਲਾਹੌਰ ਵਿਖੇ ਸ਼ਹੀਦੀ ਗੰਜ: ੪ ਜੁਲਾਈ ਦੀ ਸ਼ਾਮ ਤੱਕ ਮੁਗ਼ਲ ਫੌਜਾਂ ਨੇ ਸੈਂਕੜੇ ਸਿੰਘਾਂ ਨੂੰ ਬੰਦੀ ਬਣਾ ਲਿਆ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਨਖਾਸ ਬਾਜ਼ਾਰ (ਜੋ ਅੱਜ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸ਼ਹੀਦੀ ਗੰਜ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ) ਵਿੱਚ ਲਿਜਾ ਕੇ ਬੇਰਹਿਮੀ ਨਾਲ ਸ਼ਹੀਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।