ਫਰੀਦਾ ਜਿਨ੍ਹੀ ਕੰਮੀ ਨਾਹਿ ਗੁਣ ਤੇ ਕੰਮੜੇ ਵਿਸਾਰਿ ॥ਮਤੁ ਸਰਮਿੰਦਾ ਥੀਵਹੀ ਸਾਂਈ ਦੈ ਦਰਬਾਰਿ ॥
ਭਗਤ ਫਰੀਦ ਜੀ
ਸਲੋਕ, ੧੩੮੧(1381)
ਹੇ ਫਰੀਦ! ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਕੰਮਾ ਵਿਚ ਜਿੰਦ ਵਾਸਤੇ ਕੋਈ ਲਾਭ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਉਹ ਕੋਝੇ ਕੰਮ ਤਿਆਗ ਦੇ। ਮਤਾਂ ਤੈਨੂੰ ਸੁਆਮੀ ਦੇ ਦਰਬਾਰ ਵਿਚ ਸ਼ਰਮਿੰਦਾ ਹੋਣਾ ਪਏ।
3 ਜੂਨ 1984:- ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਫ਼ੌਜੀ ਘੇਰਾਬੰਦੀ ਦੀ ਮੁਕੰਮਲ ਤਿਆਰੀ
੩ ਜੂਨ ਦੀ ਸਵੇਰ ਨੂੰ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿਖੇ ਬਣਾਏ ਗਏ ਫ਼ੌਜੀ ਹੈੱਡਕੁਆਰਟਰ ਵਿੱਚ ਲੇਫਟੀਨੈਂਟ ਜਨਰਲ ਕੇ. ਸੁੰਦਰਜੀ ਅਤੇ ਮੇਜਰ ਜਨਰਲ ਕੇ. ਐੱਸ. ਬਰਾੜ ਨੇ ਆਪਣੇ ਚੋਟੀ ਦੇ ਬ੍ਰਿਗੇਡੀਅਰਾਂ ਅਤੇ ਕਮਾਂਡਰਾਂ ਨਾਲ ਆਖ਼ਰੀ ਮੀਟਿੰਗ ਕੀਤੀ।
ਨਕਸ਼ਿਆਂ ਦਾ ਅਧਿਐਨ: ੩ ਜੂਨ ਨੂੰ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਕੰਪਲੈਕਸ ਦੇ ਨਕਸ਼ਿਆਂ (Maps) ਅਤੇ ਹਵਾਈ ਤਸਵੀਰਾਂ ਨੂੰ ਸਾਹਮਣੇ ਰੱਖ ਕੇ ਹਮਲੇ ਦੀ ਆਖ਼ਰੀ ਰਣਨੀਤੀ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀ ਗਈ।
ਚਾਰ ਮੁੱਖ ਰਸਤੇ: ਫ਼ੌਜ ਨੇ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ ਕਿ ਘੇਰਾਬੰਦੀ ਇੰਨੀ ਸਖ਼ਤ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ ਕਿ ਜਦੋਂ ਹਮਲੇ ਦਾ ਹੁਕਮ ਮਿਲੇ, ਤਾਂ ਘੰਟਾ ਘਰ (ਉੱਤਰੀ ਪਾਸਾ), ਲੰਗਰ ਹਾਲ (ਦੱਖਣੀ ਪਾਸਾ), ਸਿੱਖ ਰੈਫਰੈਂਸ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ (ਪੂਰਬੀ ਪਾਸਾ) ਅਤੇ ਸਰਾਈਆਂ ਵਾਲੇ ਪਾਸੇ ਤੋਂ ਫ਼ੌਜ ਇੱਕੋ ਸਮੇਂ ਅੰਦਰ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋ ਸਕੇ।
੩ ਜੂਨ ਨੂੰ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਹਵਾਈ ਖੇਤਰ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਫ਼ੌਜੀ ਤਿਆਰੀ ਲਈ ਕੀਤੀ ਗਈ।
ਨੀਵੀਂ ਉਡਾਣ (Low Flying): ਭਾਰਤੀ ਫ਼ੌਜ ਦੇ ਹੈਲੀਕਾਪਟਰਾਂ ਨੇ ੩ ਜੂਨ ਨੂੰ ਸਾਰਾ ਦਿਨ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਅਤੇ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਬਿਲਕੁਲ ਉੱਪਰ ਬਹੁਤ ਨੀਵੀਂ ਉਡਾਣ ਭਰੀ।
ਮੋਰਚਿਆਂ ਦੀ ਫੋਟੋਗ੍ਰਾਫੀ: ਇਨ੍ਹਾਂ ਹੈਲੀਕਾਪਟਰਾਂ ਰਾਹੀਂ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਛੱਤ, ਉੱਚੇ ਬੁੰਗਿਆਂ ਅਤੇ ਪਰਿਕਰਮਾ ਦੇ ਗੁਪਤ ਸਥਾਨਾਂ ਦੀਆਂ ਹਾਈ-ਰੈਜ਼ੋਲਿਊਸ਼ਨ ਤਸਵੀਰਾਂ ਲਈਆਂ ਗਈਆਂ, ਤਾਂ ਜੋ ਇਹ ਪਤਾ ਲਗਾਇਆ ਜਾ ਸਕੇ ਕਿ ਜਨਰਲ ਸ਼ਾਹਬੇਗ ਸਿੰਘ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿੱਚ ਸਿੰਘਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਪੁਜ਼ੀਸ਼ਨਾਂ ਕਿੱਥੇ ਬਣਾਈਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ।
੩ ਜੂਨ ਦੀ ਦੁਪਹਿਰ ਤੱਕ ਫ਼ੌਜ ਨੇ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਉੱਚੀਆਂ ਸਰਕਾਰੀ ਅਤੇ ਨਿੱਜੀ ਇਮਾਰਤਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪੂਰੇ ਕੰਟਰੋਲ ਵਿੱਚ ਲੈ ਲਿਆ ਸੀ।
ਬੁੰਗਿਆਂ ਅਤੇ ਹੋਟਲਾਂ ‘ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ: ਫ਼ੌਜ ਨੇ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਬਿਲਕੁਲ ਬਾਹਰ ਬਣੇ ਹੋਟਲਾਂ, ਸਥਾਨਕ ਘਰਾਂ ਦੀਆਂ ਛੱਤਾਂ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਰਾਮਗੜ੍ਹੀਆ ਬੁੰਗੇ ‘ਤੇ ਆਪਣੇ ਮੋਰਚੇ ਬਣਾ ਲਏ।
ਹਥਿਆਰਾਂ ਦਾ ਮੂੰਹ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਵੱਲ: ੩ ਜੂਨ ਨੂੰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਛੱਤਾਂ ਉੱਪਰ ਰੇਤ ਦੇ ਬੋਰੇ (Sandbags) ਰੱਖ ਕੇ ਭਾਰੀ ਮਸ਼ੀਨਗਨਾਂ, ਲਾਈਟ ਮਸ਼ੀਨਗਨਾਂ (LMGs) ਅਤੇ ਮੋਰਟਾਰ ਤੋਪਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਫਿੱਟ (Lock) ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰੇ ਮਾਰੂ ਹਥਿਆਰਾਂ ਦੇ ਮੂੰਹ ਸਿੱਧੇ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ ਅਤੇ ਪਰਿਕਰਮਾ ਵੱਲ ਤਾਣ ਦਿੱਤੇ ਗਏ।
੩ ਜੂਨ ਦੀ ਸ਼ਾਮ ਤੱਕ ਭਾਰਤੀ ਫ਼ੌਜ ਦੀਆਂ ਸਭ ਤੋਂ ਘਾਤਕ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਟੁਕੜੀਆਂ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਮੁੱਖ ਦੁਆਰਾਂ ਦੇ ਬਿਲਕੁਲ ਬਾਹਰ ਪਹੁੰਚ ਚੁੱਕੀਆਂ ਸਨ।
ਫ਼ੌਜ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਸਿਖਲਾਈ ਪ੍ਰਾਪਤ ‘੧ ਪੈਰਾ ਕਮਾਂਡੋ’ ਫੋਰਸ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਲਿਆਂਦਾ ਗਿਆ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਪਰਿਕਰਮਾ ਦੇ ਅੰਦਰ ਵੜਨ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਸੌਂਪੀ ਗਈ ਸੀ।
ਬਖ਼ਤਰਬੰਦ ਗੱਡੀਆਂ (APCs): ਕੰਪਲੈਕਸ ਦੇ ਬਾਹਰਲੇ ਬਾਜ਼ਾਰਾਂ ਅਤੇ ਤੰਗ ਗਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਫ਼ੌਜ ਦੀਆਂ ਬਖ਼ਤਰਬੰਦ ਗੱਡੀਆਂ (Infantry Combat Vehicles) ਲਿਆ ਕੇ ਖੜ੍ਹੀਆਂ ਕਰ ਦਿੱਤੀਆਂ ਗਈਆਂ। ਇਹ ਤਿਆਰੀ ਇਸ ਲਈ ਸੀ ਕਿ ਜੇਕਰ ਪੈਰਾ ਕਮਾਂਡੋਜ਼ ਅੰਦਰ ਜਾਣ ਵਿੱਚ ਅਸਫ਼ਲ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਗੱਡੀਆਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇਗੀ।
੩ ਜੂਨ ਦੀ ਰਾਤ ਤੱਕ ਫ਼ੌਜ ਨੇ ਇਹ ਯਕੀਨੀ ਬਣਾਇਆ ਕਿ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਕੰਪਲੈਕਸ ਦੇ ਅੰਦਰ ਇੱਕ ਪੰਛੀ ਵੀ ਪਰ ਨਾ ਮਾਰ ਸਕੇ।
ਲੌਜਿਸਟਿਕ ਬਲੈਕਆਊਟ: ਅੰਦਰ ਫਸੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਸ਼ਰਧਾਲੂਆਂ ਅਤੇ ਸਿੰਘਾਂ ਨੂੰ ਸਰੀਰਕ ਤੇ ਮਾਨਸਿਕ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਤੋੜਨ ਲਈ ੩ ਜੂਨ ਦੀ ਰਾਤ ਤੱਕ ਬਿਜਲੀ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਸਪਲਾਈ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੱਟ ਦਿੱਤੀ ਗਈ।
ਪਿੰਡਾਂ ਦੇ ਮਾਰਚ ‘ਤੇ ਰੋਕ: ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵੱਲ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਸਾਰੇ ਹਾਈਵੇਅ, ਲਿੰਕ ਰੋਡ ਅਤੇ ਕੱਚੇ ਰਸਤਿਆਂ ‘ਤੇ ਫ਼ੌਜ ਦੇ ਟੈਂਕ ਖੜ੍ਹੇ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਗਏ, ਤਾਂ ਜੋ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਿੱਖ ਸੰਗਤ ਆਪਣੇ ਕੇਂਦਰ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵੱਲ ਮਾਰਚ ਨਾ ਕਰ ਸਕੇ।